Er ein­mana­leiki nýja tóbakið?

Einmanaleiki er hljóðlátt ákall sálarinnar eftir samfélagi, merki þess að okkur skorti þann samhljóm sem gerir lífið ríkt og merkingarbært. Í heimi sem einkennist af hröðum tækniframförum, hagvexti og stafrænni tengingu, er það dýrmætt tækifæri fyrir okkur að staldra við og spyrja: Hverjum þjónar allt þetta kerfi? Við tölum mikið um vexti, verðbólgu og fjárfestingar í steypu og stáli, en stundum gleymum við dýrmætasta innviðnum sem heldur öllu uppi: manneskjunni sjálfri og þeirri eðlislægu þörf hennar fyrir samtengingu.

Það er skrýtin þversögn í því fólgin að í gegnum skjái okkar og snjalltæki erum við tengdari en nokkru sinni fyrr, en samt finnum við fyrir vaxandi tómleika. Þessi tilfinning er ekki merki um bilun í einstaklingnum, heldur áttaviti sem bendir okkur á að við þurfum að færa tengingu okkar dýpra, frá því að vera „online“ yfir í að vera raunverulega með hvort öðru. Við höfum máttinn til að endurhanna samfélagið okkar með mannlega nánd í miðjunni, þar sem tilgangurinn er ekki bara afköst, heldur sameiginleg hamingja.

Ímyndum okkur vinnustað morgundagsins, þar sem skilvirkni og hlýja fara hönd í hönd. Hugsum okkur starfsmanninn sem situr í opnu rými, en í stað þess að einangra sig á bak við heyrnartól til að flýja hávaðann, finnur hann fyrir sálfræðilegu öryggi sem gerir honum kleift að vera hann sjálfur. Í þessu nýja vinnuumhverfi er samvera í hádeginu ekki talin truflun frá vinnu, heldur nauðsynleg ræktun á þeim mannauði sem fyrirtækið byggir á.

Þegar við veljum að sjá hvert annað sem meira en bara verkefni á skjánum, breytum við skrifstofunni úr köldu rými í lifandi gróðurhús hugvitsins. Rannsóknir hafa sýnt að þegar fólki líður eins og það tilheyri, þá eykst sköpunargleðin og hugrekkið til að gera mistök. Mistök eru nefnilega moldin sem nýsköpun vex úr, en hún þarf traust til að geta spírað. Vinnustaður sem leggur áherslu á tengsl er ekki bara mannúðlegri: hann er öflugra og skapandi afl í atvinnulífinu. Með því að gefa okkur tíma í spjall sem snýst ekki bara um dagskrá næsta fundar, heldur um líðan og samveru, erum við að fjárfesta í framtíðinni.

Við erum forrituð til samvinnu frá örófi alda. Það er enginn veikleiki fólginn í því að þurfa á öðrum að halda: það er okkar mesti styrkur og fallegasta gæfa. Í stað þess að dást að þeim sem „stendur einn“ sem virðist ráða við allt sjálfur, skulum við fara að fagna þeim sem þora að sýna berskjöldun og rækta tengsl við náungann. Að þiggja frá öðrum og gefa af sjálfum sér er stuðningur af æðsta formi þroska og dýrmætasta gjöf sem við gefum hvort öðru.

Við vitum í dag að félagsleg tengsl eru jafn mikilvæg fyrir heilsuna og gott mataræði eða hreyfing. Í stað þess að berjast við einkenni eins og háþrýsting eða svefnleysi með lyfjum eingöngu, getum við byrjað á því að hlúa að rótinni: samfélaginu okkar. Með því að draga úr einangrun, léttum við ekki bara á hjörtum okkar, heldur byggjum við upp öflugra ónæmiskerfi fyrir samfélagið allt. Hver einasta blíðleg kveðja í lyftunni eða einlægt spjall við afgreiðslufólk er lítið skref í átt að betri lýðheilsu.

Við höfum tækifæri til að byggja upp samfélag þar sem allt umhverfið hvetur til samveru. Þetta snýst um „arkitektúr nándarinnar“, að hanna hverfin okkar, torgin og samgöngurnar þannig að fólk rekist náttúrulega hvert á annað. Við þurfum umhverfi sem hvetur okkur til að staldra við og gefa okkur tíma, í stað þess að hanna allt samfélagið okkar sem hraðbraut þar sem allir eru á leiðinni eitthvað annað. Það er mikil fegurð í því að búa í hverfi þar sem maður þekkir nágranna sinn og finnur fyrir öryggi í því að vera hluti af lítilli heild.

Við getum lært mikið af öðrum þjóðum sem hafa tekið frumkvæði í þessum málum. Í Bretlandi hafa „félagslegar ávísanir“ sýnt fram á ótrúlegan árangur. Þar geta læknar vísað einstaklingum í gönguhópa, kórsöng eða garðyrkju í stað þess að skrifa uppá lyfseðla. Niðurstaðan er ekki bara betri líðan, heldur dýpri tenging við samfélagið og minni þörf fyrir læknisaðgerðir. Á Íslandi eigum við frjósaman jarðveg þar sem íþróttafélög, kórar og sjálfboðaliðastarf blómstra. Þetta eru aðeins nokkur dæmi um okkar „félagslegu lungu“ sem við þurfum að vernda og efla.

Við tölum oft um hugvit sem olíu okkar tíma, en hugvit blómstrar aldrei í tómarúmi. Það þarf traust til að dafna. Traust er sú auðlind sem gerir lífið einfaldara, ódýrara og fallegra. Þegar við treystum náunganum þurfum við færri reglur, minna eftirlit og minni girðingar. Við eyðum of mikilli orku í að verja okkur og of lítilli í að opna dyrnar fyrir öðrum.

Þegar við ræktum traust á vinnustöðum og í skólum, búum við til jarðveg þar sem fólk þorir að deila hálfnuðum hugmyndum sem geta orðið að stórkostlegum lausnum. Þessi samvinna er ekki bara hagkvæm, hún er nærandi. Þúsundir Íslendinga mæta í vinnuna á hverjum degi með dýrmæta þekkingu, en ef þeim finnst þeir ekki tilheyra eða skipta máli, þá verður þessi þekking aldrei að fullu nýtt. Með því að hlúa að tengslum, leysum við úr læðingi mannlegan mátt sem getur fært okkur ótrúlegustu framfarir.

Tilfinningin að tilheyra er límið sem heldur lýðræðinu okkar og samfélagsgerðinni saman. Þegar fólki finnst það eiga hlut í samfélaginu, ræktar það samfélagið og verndar það. Einmanaleiki er nefnilega ekki bara persónulegt mál: hann hefur áhrif á hvernig við komum fram hvert við annað sem þjóð. Þar sem fólk er aftengt og einmana, þar á tortryggni og sundrung auðveldara uppdráttar.

En lausnin er fyrir framan okkur. Með því að fjárfesta í samveru, með því að bjóða nýja nágranna velkomna, með því að skipuleggja íbúafundi og með því að hvetja til samræðna þvert á hópa, erum við að styrkja undirstöður samfélagsins. Maður sem á stað við borðið hefur hagsmuni af því að borðið standi traustum fótum. Þetta er hrein og klár mannleg staðreynd sem við ættum að setja efst á dagskrá hjá okkur.

Við þurfum opinbera umræðu sem er fyllt von og jákvæðni. Við þurfum að hætta að líta á félagslega vellíðan sem eitthvað „lúxusvandamál“ sem megi bíða þar til efnahagsmálin eru leyst. Sannleikurinn er sá að efnahagsmálin leysast betur og fyrr ef fólkinu í landinu líður vel. Við ættum að horfa á einmanaleika með sömu augum og við horfðum á reykingar á sínum tíma: Sem áskorun sem við getum sigrað með sameinuðu átaki.

Stjórnmálamenn okkar eiga hér stórt hlutverk. Þeir eiga að spyrja sig við hverja ákvörðun: „Mun þetta auka eða minnka tengsl fólks í landinu?“ Hvort sem það er skipulag nýrra hverfa, stuðningur við menningarlíf eða hvernig við skipuleggjum heilbrigðisþjónustuna, þá á manneskjan og límið hennar að tilheyra að vera mælikvarðinn á árangur. Við eigum að verðlauna fyrirtæki sem hlúa að félagslegum auði starfsmanna sinna og hvetja til sjálfboðaliðastarfs sem brúar bil á milli kynslóða.

Einmanaleiki í vinnufötum er lýsing á ástandi sem við getum breytt. Við búum í samfélagi sem er nógu lítið til að við getum raunverulega séð hvert annað, en nógu stórt til að gera stóra hluti. Það er engin skömm í því að þurfa hvert annað, það er okkar dýpsta hamingja. Við erum viðkvæmar verur en í þeirri viðkvæmni felst okkar mesti styrkur þegar við stöndum saman.

Við getum ákveðið að byggja samfélag þar sem enginn þarf að ganga einn í gegnum lífið, hvort sem það er á vinnustaðnum, í hverfinu eða á efri árum. Ef við fjárfestum í því að rjúfa einangrunina, munum við sjá árangurinn alls staðar: Í hamingjusamara fólki, sterkara atvinnulífi og samfélagi sem við erum stolt af að tilheyra.

Þetta er ekki fjarlægur draumur, heldur val sem við veljum á hverjum degi í því hvernig við komum fram hvert við annað. Veljum nándina. Veljum traustið. Veljum hvert annað. Þannig byggjum við framtíð þar sem hver og einn finnur að hann skiptir máli, að hann er séður og að hann á heima í hópnum. Það er mesta fjárfesting sem við getum ráðist í.

Höfundur er mannvinur og kennari.