Skoðanir um hafra­mjólk í­trekað settar fram sem vísindi

Undanfarið hefur enn ein greinin birst þar sem því er haldið fram að haframjólk sé varasöm, jafnvel skaðleg og að um sé að ræða vöru sem almenningur ætti að forðast. Slíkar fullyrðingar, sem byggja oft á upplýsingaóreiðu, virðast henta betur í smelluveiðar heldur en vönduð umræða um næringu. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem þessar fullyrðingar eru settar fram þrátt fyrir að búið sé að benda ítarlega á staðreyndavillur, rangfærslur og skort á vísindalegum gögnum í fyrri umfjöllun.

Okkar fyrri viðbrögð byggðu á vísindalegum heimildum, næringarfræðilegri þekkingu og faglegri ábyrgð. Allt það sem þar var leiðrétt stendur enn óhaggað. Engar nýjar rannsóknir hafa komið fram sem styðja þær fullyrðingar að haframjólk sé „full af eiturefnum“, sérstaklega hættuleg eða almennt skaðleg heilsu. Engu að síður er umræðan endurunnin, með sama innihaldi og áður, án þess að ný gögn eða traustar heimildir séu lagðar fram.

Staðreyndir breytast ekki við endurtekningu rangfærslna

Það er mikilvægt að undirstrika einfalt grundvallaratriði: fullyrðing verður ekki sönn við það eitt að vera endurtekin. Í nýjustu umfjölluninni eru settar fram sömu áhyggjur og áður um innihaldsefni, vinnslu og meint „eituráhrif“ haframjólkur, án þess að vísað sé í traustar, ritrýndar rannsóknir sem styðja þær niðurstöður.

Nútíma matvælaframleiðsla, hvort sem um ræðir mjólkurvörur, plöntudrykki eða annað, er háð ströngu eftirliti og reglugerðum. Innihaldsefni sem notuð eru í haframjólk eru vel þekkt og rannsökuð. Þau eru leyfð til notkunar vegna þess að þau teljast örugg í því magni sem notað er í matvælum. Að gefa í skyn að almenn neysla á slíkum vörum sé hættuleg, krefst sterkra vísindalegra gagna, ekki vangaveltna eða túlkunar sem ekki stenst faglegt mat.

Í nýjustu greininni er því haldið fram að hafrar innihaldi efni sem séu skaðleg meltingarkerfinu. Slíkar fullyrðingar eru ekki í samræmi við rannsóknir í heild um áhrif hafra á heilsu, en hafrar hafa verið mikið rannsakaðir í tengslum við jákvæð heilsufarsáhrif. Eins hafa haframjólk og aðrir plöntudrykkir ítrekað verið efnagreindir og niðurstöður sýnt að mengunarefni (bæði varnarefni og þungmálmar) eru langt innan marka, að undanskilinni hrísmjólk sem inniheldur of mikið magn arsens til þess að teljast örugg fyrir börn. Þó er vert að taka fram að til þess að tryggja fullnægjandi næringarinntöku ungra barna er ekki mælt með haframjólk sem drykkjarmjólk og er það sérstaklega mikilvægt fyrir börn 2 ára og yngri. En fyrir þau börn sem ekki fá kúamjólk er mælt með kalkbættri sojamjólk sem fyrsta vali.

Loks skal halda því til haga að fitutegundir í jurtadrykkjum eru ekki á nokkurn hátt áhyggjuefni, fremur mætti færa rök fyrir því að aukin fjölbreytni í fituneyslu gæti verið jákvæð í mataræði Íslendinga, þar sem mettuð fita (sem fæst meðal annars úr kúamjólk) er almennt meiri en ráðlagt er á meðan fjölómettuð fita, sem finnst meðal annars í jurtamjólk, er vel innan ráðlagðra marka.

„Má ekki kalla þetta mjólk“ óviðkomandi umræðupunktur

Eitt af því sem er nú dregið inn í umræðuna er hvort heimilt sé að kalla haframjólk „mjólk“. Það er einfaldlega lagalegt og merkingafræðilegt atriði sem tengist merkingum matvæla innan Evrópu. Það snýst um skýrar vörulýsingar, ekki um næringargildi eða hollustu.

Hvort vara er kölluð „mjólk“, „drykkur“ eða annað hefur engin áhrif á það hvort hún sé holl eða óholl. Að blanda þessum atriðum saman er villandi og þjónar ekki upplýstri umræðu um næringu. Næringargildi matvæla ræðst af innihaldi þeirra og hlutverki í heildarmataræði, ekki nafngiftum.

Hættan við hræðsluáróður í næringarumræðu

Þegar umræða um matvæli byggir á hræðslu og dramatískum fullyrðingum fremur en gögnum og vísindalegri þekkingu getur það haft raunveruleg áhrif á hegðun fólks og líðan. Neytendur eiga rétt á áreiðanlegum, vísindalega studdum upplýsingum, ekki hræðsluáróðri.

Það er eðlilegt og mikilvægt að gagnrýna matvæli, framleiðslu og markaðssetningu eftir því sem þarf og við á. En slík gagnrýni verður að byggjast á vönduðum heimildum og heildstæðu mati á rannsóknum. Að velja einstakar rannsóknir úr samhengi, mistúlka efnafræðileg hugtök eða gefa í skyn að leyfileg innihaldsefni séu „eitur“ án skýringa er hvorki fagleg né heiðarleg nálgun. Gagnrýnin hugsun hefur líklega aldrei verið jafn mikilvæg og á núverandi tímum. Almennt séð, er það góð þumalputtaregla fyrir neytendur að þegar ýjað er að því að matvæli séu eitruð, er mikilvægt að draga þær upplýsingar tafarlaust í efa.

Fagleg ábyrgð í opinberri umræðu

Leiðréttingar okkar standa óbreyttar og engin ný gögn hafa komið fram sem hrekja þær. Það er von okkar að umræðan um næringu geti farið fram á gagnreyndum grundvelli. Það felur í sér að greina á milli skoðana og staðreynda, á milli einstaklingsbundinnar upplifunar og vísindalegra niðurstaðna og viðurkenna þegar fullyrðingar eru einfaldlega ekki studdar af gögnum.

Fjölbreytni í vöruúrvali hlýtur að geta talist fagnaðarefni, úrval drykkja sem hægt er að nýta sem staðgengil kúamjólkur er bæði kærkomið og mikilvægt fyrir ákveðna hópa samfélagsins. Þeir hópar eiga ekki að þurfa að óttast eða efast um sitt fæðuval að óþörfu. Haframjólk er, eins og önnur matvæli, hvorki töframatvæli né eitur. Hún er einfaldlega ein af mörgum fæðutegundum sem fólk getur valið sér innan fjölbreytts matarræðis, með innihaldsefnum sem hafa verið rannsökuð í þaula, teljast örygg til neyslu og sum hver jafnvel jákvæð fyrir heilsufar. Umræðan um næringu á að byggjast á gagnreyndri þekkingu, ábyrgð og virðingu fyrir neytendum, ekki endurteknum fullyrðingum sem standast ekki vísindalega skoðun.

Höfundar:

Guðrún Nanna Egilsdóttir næringarfræðingur

Rósa Líf Darradóttir læknir

Vilborg Kolbrún Vilmundardóttir, næringarfræðingur, doktorsnemi og aðjúnkt í næringarfræði við Háskóla Íslands.