Setið um fjöl­skyldur fé­lags­ráð­gjafa og börn þeirra á­reitt

Thelma Eyfjörð Jónsdóttir, einn meðlimur siðanefndar Félagsráðgjafafélags Íslands, segir sterkar vísbendingar um að ofbeldi sem félagsráðgjafar séu beittir í starfi sé kerfisbundið og ekki sé um einstaka tilvik að ræða. Hún segir ótækt að félagsráðgjafar þurfi persónulega að kæra slík atvik en samkvæmt niðurstöðum nýrrar könnunar eru 75 prósent tilvika ekki tilkynnt til lögreglunnar. Rúmur helmingur svarar því í nýrri könnun að hafa orðið fyrir ofbeldi í starfi síðastliðið ár. 

Siðanefnd Félagsráðgjafafélagsins lýsti seint á síðasta ári yfir miklum áhyggjum vegna aukins ofbeldis, hótana, niðrandi ummæla og annarrar óviðunandi framkomu sem félagsráðgjafar verða fyrir í starfi sínu. Siðanefndin sendi út könnun á alla félagsmenn í lok nóvember þar sem lagðar voru fyrir félagsráðgjafa þrettán spurningar um reynslu þeirra af ofbeldi í starfi og viðbrögð vinnuveitenda við því.

Niðurstöður könnunarinnar voru kynntar á Félagsráðgjafaþingi á Hilton í dag. Spurningalistinn var sendur á 500 félagsráðgjafa og var svörun um 30 prósent. Rúm 70 prósent þeirra sem svöruðu eru með tíu ára starfsreynslu eða meira. Um tuttugu prósent svarenda höfðu starfað í eitt til fimm ár og um tíu prósent í sex til tíu ár.

Þriðjungur fengið hótanir gegn heimili eða fjölskyldu

Niðurstöður könnunarinnar eru að 86 prósent hafi orðið fyrir munnlegu ofbeldi í starfi og sama hlutfall fyrir ógnandi framkomu. Þá greindu 43 prósent frá því að hafa fengið hótanir um líkamlegt ofbeldi og 31 prósent hafi fengið hótanir gegn heimili eða fjölskyldu. Tólf prósent greindu frá því að hafa orðið fyrir líkamlegu ofbeldi og aðeins 6,6 prósent hafa aldrei orðið fyrir nokkru ofbeldi í starfi.

„Allt ofbeldi, hvort sem um ræðir munnlegt ofbeldi, ógnandi framkomu eða hótanir um líkamlegt ofbeldi, sem ég hef orðið fyrir í starfi mínu sem félagsráðgjafi hefur gert mig óöruggari, bæði í starfi og einkalífi. Maki minn hefur einnig lýst yfir áhyggjum sínum af öryggisleysi tengt vinnu minni og ég hef sjálf áhyggjur af því.“

Nafnlaus tilvitnun úr könnun

Spurð um tíðni ofbeldisins sagði tæplega helmingur svarenda að þau hefðu ekki upplifað ofbeldi síðustu 12 mánuði en 55 prósent að þau hafi verið beitt ofbeldi síðustu tólf mánuði.

Þá greina 18 prósent frá því að hafa orðið fyrir einhvers konar birtingarmynd ofbeldis oftar en þrisvar síðastliðið ár og 45 prósent hafa áhyggjur af því að verða fyrir ofbeldi og þeim sem beita ofbeldi.

Þau sem beita ofbeldi eru í 74 prósent tilfella skjólstæðingar, 17 prósent tilfella aðstandendur og aðrir eru samstarfsfélagar, yfirmenn og aðrir.

Helmingur segir ekki hafa verið brugðist við á vinnustað

Þá sýna niðurstöður að aðeins 22 prósent þeirra sem hafa verið beitt ofbeldi segja mál þeirra hafa verið unnin innan stofnunarinnar sem þau starfa fyrir og 51 prósent segja að ekkert hafi verið gert. Aðeins fjórðungur tilvika voru tilkynnt til lögreglu. Helmingur þeirra sem svara segist ekki vita hvort sú stofnun sem þau vinna fyrir sé með stefnu varðandi slík atvik.

Í kynningu á niðurstöðum voru einnig birtar ýmsar tilvitnanir í þær sem bárust í opnum spurningum sem fylgdu könnuninni en alls bárust 113 svör. Þar kom fram skýrt ákall um skýrara verklag og eftirfylgni og stuðning og ítrekað talað um að ekki væri sama virðing borin fyrir félagsráðgjöfum í starfi og til dæmis lögreglu.

„Hótanir gagnvart fjölskyldunni minni og börnum höfðu dýpri og meiri áhrif en líkamlegt ofbeldi sem ég hef orðið fyrir í tvígang. Það þarf að taka skýrar á því að opinberir starfsmenn eiga ekki að þurfa að sitja undir hótunum um ofbeldi‘‘.

Nafnlaus tilvitnun úr könnun

Thelma segir skýrar vísbendingar um að félagsráðgjafar, og jafnvel fjölskyldur þeirra, verði fyrir ofbeldi, áreitni og hótunum starfs þeirra vegna. Hún segir afar alvarlegt að 75 prósent mála séu ekki tilkynnt til lögreglu og telur það tengjast því að félagsráðgjafar þurfi sjálfir að leggja fram kærur um ofbeldi.

„Sjötíu og fimm prósent mála eru ekki kærð og það lýtur líka að því að einstaklingurinn þarf að fara með málið sjálfur. Yfirmenn styðja auðvitað sitt fólk en að einstaklingur þurfi að gera það sjálfur getur verið bara ofboðslega lýjandi.“

Thelma segir fulla ástæðu til þess að breyta þessu. Í lögum sé fjallað um vernd opinbers starfsfólks og viðbrögð við því.

Börn megi ekki ganga ein heim eða vera ein heima

Eins og fram kemur í niðurstöðunum eru það í 74 prósent tilfella skjólstæðingar félagsráðgjafa sem beita félagsráðgjafa ofbeldi. Thelma segist vona að einstaklingar séu fluttir til annars félagsráðgjafa eftir slík atvik en þó svo að fólk beiti ofbeldi eða hóti því þá þurfi áfram að sinna þeim. Stundum sé fólki þó bannað að koma inn í hús eða gripið til einhverra annarra úrræða.

„Óöryggi, sérstaklega þegar ofbeldið færðist út í mitt persónulega líf og viðkomandi sat um heimili mitt‘‘.

Nafnlaus tilvitnun úr könnun

Í opnum svörum félagsráðgjafa í könnuninni kom ítrekað fram að þau hefðu mörg verulegar áhyggjur af áreiti og hótunum gagnvart fjölskyldu þeirra og börnum. Thelma segir að í svörunum hafi mátt sjá að í mörgum tilfellum hafi félagsráðgjafar þurft að grípa til ráðstafana vegna þessa.

„Það voru ofboðslega mörg svör þar sem einstaklingar höfðu hótað börnum og þeirra og þurft jafnvel að gera ráðstafanir vegna barna sinna, sem er algjörlega ólíðandi,“ segir Thelma.

Dæmi um ráðstafanir eru að banna börnum að labba heim eða vera ein heima, að mega ekki opna fyrir ókunnugum og þá voru dæmi um að settar hafi verið krækjur á síma þeirra þannig að ef þau hringi í lögreglu bregðist hún strax við.

„Það var töluvert um það.“

Illa brugðist við innan kerfis

Thelma bendir á að meirihluti þeirra sem svöruðu könnuninni séu félagsráðgjafar með töluverða starfsreynslu og það bendi til þess að þessi reynsla sé ekki einhvers konar frávik eða snúist um einstaka tilvik. Heldur sé ofbeldi algengt og illa brugðist við því innan kerfisins.

Thelma segir von siðanefndar að stjórn Félagsráðgjafafélagsins taki niðurstöðurnar til skoðunar og að brugðist verði við þeim. Þá segir hún einnig unnið að því að fylgja niðurstöðunum eftir í annarri rannsókn í samvinnu við Freydísi Jónu Freysteinsdóttur, prófessor í félagsráðgjöf við Háskóla Íslands.

„Félagið hefur algjörlega stutt okkur en það er spurning hvað verður,“ segir hún um framhaldið en að það sé skýr þörf á viðbrögðum.

Ekki hægt að bíða eftir alvarlegu atviki

„Við getum ekki litið fram hjá þessu eða beðið eftir því að eitthvað gerist og þá verði eitthvað gert. Það er kannski oft þannig sem það er en við eigum ekki að þurfa að bíða eftir því.“

Hún segir skýra kröfu meðal félagsráðgjafa sem svöruðu að viðbrögð séu samræmd innan allra stofnana og sveitarfélaga, að líkamlegt ofbeldi, umsátur eða áreitni gagnvart félagsráðgjafa eða fjölskyldu hans verði kærð undantekningalaust og að hann þurfi ekki að gera það í sínu nafni.

„Ég efaðist um sjálfa mig í starfi og fann fyrir mikilli streitu. Ég varð varari um mig heima hjá mér og tók mig úr símaskránni.“

Nafnlaus tilvitnun úr könnun

Fram kom í kynningu Thelmu að félagsráðgjafar óttist einnig þegar skjólstæðingar taka þau upp í viðtölum. Thelma segir marga óttast þetta og að það verði notað gegn þeim samhengislaust.

Thelma segir félagsráðgjafa almennt með mikla samkennd og því hafi þau oft skilning á því að þessum ofsafengnu viðbrögðum fylgi mikið áfall eða streita. Það sé samt sem áður mikilvægt að muna að slík viðbrögð eru aldrei réttlætanleg.

„Fólk getur kannski sagt eitthvað eða gert eitthvað í bræði en þegar þetta snýst um endurtekið ofbeldi, umsátur um heimili eða að það sé fylgst með þér eða fjölskyldu þinni þá þarf að taka því mjög alvarlega. Við sem stétt þurfum líka að vera meðvitaðri um að þetta sé ekki í lagi. Við erum að vinna með hópum sem hafa orðið fyrir ofbeldi, að þeir koma úr einhverjum aðstæðum, en það þýðir ekki að við eigum að verða fyrir ofbeldi.