Þegar kerfið sjálft skapar á­lagið

Vandi bráðamóttökunnar hefur oft verið ræddur og það af góðri ástæðu. Ímynd bráðamóttökunnar hefur brennt sig inn í vitund almennings og við sjáum fyrir okkur sjúklinga sem bíða í hrönnum á göngum, yfirfulla biðstofu og úrvinda starfsfólk. Þetta er ímyndin og þetta er kjarni vandans. En vandinn er oft víðtækari en látið er í veðri vaka. Heildarvandinn snýst ekki aðeins um manneklu, plássleysi eða skort á aðbúnaði eða legurýmum. Vandinn snýst jafnframt um verkferla og kerfislægar ákvarðanir. Það er einmitt það sem Endósamtökin vilja vekja athygli á - kerfislægar ákvarðanir og furðulega verkferla sem ýta undir álagið á bráðamóttöku Landspítalans.

Staða fólks með endómetríósu á þar undir höggi að sækja. Stór hópur einstaklinga með endómetríósu þarf í dag að fara í gegnum bráðamóttöku Landspítalans til þess eins að fá þjónustu frá kvennadeildinni. Þetta er fólk sem glímir við langvinnan verkjasjúkdóm sem getur valdið miklum verkjum ásamt skertri starfsgetu og lífsgæðum. Verkir sem tengjast endómetríósu eru alla jafna ekki skilgreindir sem bráðaástand þótt mörg okkar upplifa verkjaköstin sem slík. Við ættum ekki að þurfa á þjónustu á bráðamóttöku að halda í hvert skipti sem við fáum verkjakast. Í sumum tilvikum er vissulega um bráðatilfelli að ræða, t.d. ef blöðrur á eggjastokkum springa, en spurningin er hvort þau eigi heima á bráðamóttökunni í Fossvogi eða á bráðamóttöku kvenna þar sem sérþekking á sjúkdómnum er til staðar. Því miður er það svo að bráðamóttaka kvenna er ekki opin allan sólarhringinn líkt og bráðamóttakan í Fossvogi, og því afar óheppilegt ef einstaklingur fær bráða verki utan opnunartímans. Þess fyrir utan að þá er verklagið þannig að ekki er hægt að mæta beint á bráðamóttöku kvenna, heldur þarf viðkomandi að fá tilvísun þangað.

Á sama tíma er starfandi sérstakt endómetríósu-teymi innan spítalans sem sérhæfir sig í meðhöndlun sjúkdómsins. Teymið sinnir alvarlegustu og flóknustu tilfellum endómetríósu og er ómetanlegt úrræði fyrir þau sem þurfa á sérhæfðri og þverfaglegri meðferð að halda. Vandinn er sá að það er stór fjöldi fólks með endómetríósu sem á ekki erindi í teymið. Ekki vegna þess að þörf þeirra fyrir þjónustu eða meðhöndlun sé ekki raunveruleg, heldur vegna þess að viðmiðin fyrir slíka þjónustu eru þröng og önnur sambærileg úrræði fyrir þennan hóp eru verulega takmörkuð. Vandinn er kerfislægur og það er okkur mikilvægt að undirstrika að hér er ekki verið að gagnrýna starfsfólk spítalans. Starfsfólkið hefur sýnt ótrúlega þrautseigju við erfiðar aðstæður, bæði á bráðamóttökunni í Fossvogi og kvennadeild, og við viljum ekkert heitar en að starfsumhverfi þeirra verði heilbrigðara svo þau séu betur í stakk búin til að veita okkur þá þjónustu sem við þurfum.

En hvað er til ráða fyrir fólk með endómetríósu í þessari stöðu? Hvað geta þeir einstaklingar með endómetríósu, sem falla þarna á milli í kerfinu, gert þegar þau fá bráða verki? Jú, það er hægt að leita á heilsugæsluna á dagvinnutíma… fá tíma hjá heimilislækni eftir nokkra mánuði… kíkja á læknavaktina og vera send áfram á næsta stað… og næsta stað…. bóka tíma hjá sérfræðilækni eftir einhverjar vikur… eða… reyna að harka þetta bara af sér, þar sem að við komum oftast nær að lokuðum dyrum? Nei - við getum ekki látið það yfir okkur ganga. Verkjakast vegna endómetríósu gerir oftast ekki boð á undan sér og einstaklingur sem er svo verkjaður að hann leitar á bráðamóttöku eftir aðstoð þarfnast í nær öllum tilvikum aðstoðar, hvort sem það er við verkjastillingu eða rannsóknar á framgangi sjúkdómsins, fyrr en ella. Fyrir einstakling með langvinnan verkjasjúkdóm sem getur blossað upp hvenær sem er þá eru þeir verkferlar sem eru við lýði hvorki skilvirkir né mannúðlegir.

Hvað varðar bráðamóttökuna þá er ekki annað hægt að segja en að þessi tiltekni verkferill sem hér er til umræðu sé í orðsins fyllstu merkingu röng notkun á neyðarúrræði. Bráðamóttakan er ekki göngudeild heldur er hún hönnuð til þess að taka á móti bráðum og oft lífshættulegum tilfellum. Þegar kerfið neyðir fólk með langvinna verkjasjúkdóma til að leita í slíkt neyðarúrræði, til þess eins að komast í þjónustu sérfræðideildar, er að óþörfu verið að nýta dýrmætasta og viðkvæmasta hluta heilbrigðiskerfisins sem einskonar inngönguleið að þjónustu sem ætti að vera aðgengileg með öðrum hætti.

Áhrifin eru gríðarleg. Álag á bráðamóttökuna eykst, biðtími lengist, og starfsfólk þarf að sinna málum sem væru auðleyst á réttri deild. Sjúklingar upplifa í kjölfarið óöryggi, og í sumum tilfellum niðurlægingu. Því miður er það þekkt í okkar samfélagi að fólk með endómetríósu þarf að sanna alvarleika verkja sinna vegna þeirrar staðreyndar að við þurfum ítrekað að fara í gegnum rými sem ætlað er neyðartilvikum til þess að fá viðeigandi þjónustu á réttum stað. Ef heilbrigðiskerfið gerir ráð fyrir því að hópur sjúklinga fari ávallt í gegnum bráðamóttöku til að komast í sérfræðiþjónustuna sem þau þurfa á að halda, þá er kerfið sjálft að framleiða álagið.

Væri ekki einfalt og hagkvæmt að byrja á svona minniháttar úrbótum og endurskoða verkferla sem þessa?

Endósamtökin hafa ítrekað bent á þennan vanda og farið þess á leit að verkferlar verði endurskoðaðir. Viðbrögðin hafa, því miður, verið dræm. Það er áhyggjuefni, ekki aðeins fyrir fólk með endómetríósu heldur heilbrigðiskerfið í heild. Bráðamóttökunni verður ekki bjargað með því einu að fjölga legurýmum eða bæta við starfsfólki ef að það á áfram að nýta hana sem inngönguleið inn í sérhæfðari þjónustu.

Stundum felast bestu lausnirnar ekki í stórum yfirlýsingum heldur í því að spyrja einföldu spurninganna. Virkar þetta eða hamlar þetta okkur? Endósamtökin skora á heilbrigðisyfirvöld og Landspítalann til að endurskoða málið í sameiningu og finna betri lausn - því hún er vissulega til.

Höfundur er stjórnmálafræðingur og formaður Endósamtakanna.