Byggjum upp færni til sjálfsstæðrar bú­setu – ekki bara hjúkrunar­heimili

Ef fólk var ekki meðvitað um bága stöðu bráðamóttöku Landspítala fyrir, þá ættu flestir að átta sig á alvarleika stöðunar eftir fréttir og umfjöllun síðustu daga. Fjöldi einstaklinga liggja á Landspítala sem ættu með réttu að fá aðgengi að annarri þjónustu t.d. meiri þjálfun og endurhæfingu, hjúkrunarheimilum eða heimahjúkrun. Við sem samfélag eigum að róa öllum árum að því markmiði að hámarka færni, sjálfsstæði og lífsgæði allra. Það er ekki bara hagkvæmast fyrir samfélagið heldur er slík nálgun einnig virðing við þá sem standa okkur næst, ömmur okkar og afa, og mömmur okkar og pabba.

Skortur á hjúkrunarheimilum er raunverulegur. Vandinn er sérstaklega mikill á höfuðborgarsvæðinu þar sem hlutfallslega fæst hjúkrunarrými eru á hvern íbúa samkvæmt fréttum. Þetta hefur skapað neyðarástand á Landspítalanum þar sem fjöldi einstaklinga liggur, sem ætti að hafa möguleika til að útskrifast í aðra viðeigandi þjónustu. Hluti þessara einstaklinga gæti útskrifast heim ef þeim væri tryggð þjónusta, endurhæfing og stuðningur, á meðan aðrir myndu flytja inn í öfluga þjónustu hjúkrunarheimilana.

Þessi staða hefur valdið óeðlilegu álagi á alla þá sem starfa á Landspítala og ekki síst á bráðamóttökunni. Starfsaðstæður eru óboðlegar, ekki er hægt að tryggja fullnægjandi sýkingavarnir og þrif til að aðstæður séu eins og þær eiga að vera hér á landi.

Hvað erum við að gera?

Neyðaraðgerðir síðustu daga eru að leigja húsnæði, færa fólk frá Landspítala á aðrar stofnanir og skoða möguleika á því að tvímenna inn heimilum þeirra sem þegar búa inn á hjúkrunarheimilum o.fl. sem ég geri ráð fyrir að stjórnvöld séu að skoða. Eðlilegt er að velta upp öllum möguleikum, þó þeir séu ekki endilega allir æskilegir.

Þegar við horfum einhver ár fram í tímann þá er áætlunin að leysa vandann með því að byggja fleiri hjúkrunarheimili. Uppbygging hjúkrunarheimila er vissulega gríðarlega mikilvæg. Pálmi V. Jónsson öldrunalæknir sagði réttilega í kvöldfréttum Rúv (13.feb) að meginþungi í öldrunarþjónustu hafi verið að byggja hjúkrunarrými, og að það sé alltaf talað um það sem nr. 1, 2 og 3. Svo sé því bætt við í neðanmálsgrein að það mætti nú gera meira fyrir fólkið heima. Í sömu frétt kemur einnig fram að uppbygging hjúkrunarheimila haldi ekki í við þörfina. Pálmi bendir einnig á lausnir og breyttar áherslur. Hann talar um að stórefla þurfi samfélagsþjónustuna. Þar sem m.a. er vísað í að ef við bjóðum ekki upp á endurhæfingu, að þá séum við að búa til fólk sem þarf á hjúkrunarrýmum að halda og varanlegri dvöl. Þetta leiði til aukins þunga að komast inn á hjúkrunarheimili.

Stórsókn í uppbyggingu á færni og sjálfsstæði

Ef við ætlum að mæta þessari stöðu af fullri alvöru þá þurfum við að tryggja að næstu ár og áratugir fari ekki í eltingaleik við skottið á sjálfum okkur. Samhliða uppbyggingu hjúkrunarheimila þá eigum við að fara í stórsókn í uppbyggingu á færni og sjálfsstæði fyrir aldraða. Ef við tryggjum ekki öflugt aðgengi og mönnun á öllum stigum heilbrigðiskerfisins í endurhæfingu þá verður næsta verkefni kannski ekki að ræða um að tvímenna á herbergi heldur fjölmenna.

Endurhæfing og þjálfun fækkar innlögnum, styttir legutíma, eykur líkur á farsælli útskrift, bætir færni og getu til sjálfsstæðrar búsetu, að ótöldum rétti okkar til að lifa við bestu mögulegu lífsgæði sem aðstæður okkar hverju sinni bjóða upp á. Fyrrgreindur Pálmi V. Jónsson orðaði þetta skilmerkilega í fréttum með þeim hætti að „Um leið og við bætum lífsgæði þá drögum við úr kostnaði. Vegna þess að öll vanræksla, hún kostar. Hún er mjög dýrkeypt fyrir allt samfélagið, fyrir einstaklingana að sjálfsögðu fyrst og fremst líka.“

Ekki má gleyma því að sjúkrahúslega og hjúkrunarrými eru okkar dýrustu úrræði, en í frétt Rúv kom fram að hjúkrunarrými kosti meira en 21 milljón króna á ári. Þau eru okkur öllum nauðsynleg og því verðum við að tryggja að þeir sem eru í mestri þörf komist að tímanlega. Við viljum ekki heldur færa vandamálin til með því að skapa yfirþrýsting á starfsemi hjúkrunarheimila þar sem fjölgun heimilismanna fer umfram það sem aðstaða íbúa, starfsaðstæður og mönnun starfsfólks eru gerðar fyrir.

Við eigum að spyrja hvernig við getum komið í veg fyrir að fólk þurfi að leggjast inn á sjúkrahús eða hjúkrunarheimili. Á sama tíma eigum við horfa til þess að gera allt sem í okkar valdi stendur til að tryggja það að fólk sem þarf að leggjast inn á sjúkrahús geti komist aftur heim.

Næstu skref

Stórefla þarf áherslu á endurhæfingu, færni og sjálfstæði aldraðra ef takast á að við vaxandi þjónustuþörf næstu ára. Slík áhersla næst ekki með stökum aðgerðum heldur með samstilltu átaki á öllum stigum heilbrigðiskerfisins. Endurhæfing þarf að vera rauði þráðurinn í þjónustukeðjunni, allt frá bráðamóttöku og legudeildum, yfir í hjúkrunarheimili, endurhæfingarstofnanir, heilsugæslu og þjónustu sjúkraþjálfara á stofum.

Jákvæð skref hafa verið tekin t.a.m. á Landspítali þar sem sjúkraþjálfarar starfa nú á bráðamóttöku. Það sýnir skýrt hversu miklu máli skiptir að styrkja enn frekar greiningu og fræðslu og að endurhæfing hefjist strax í upphafi veikinda eða eftir áföll. Vísað er til þess að hver dagur í innlögn kalli á tvo í endurhæfingu. En til að raunverulegur árangur náist þarf að tryggja áframhaldandi og samfellda þjónustu; öfluga mönnun sjúkraþjálfara, iðjuþjálfa, talmeinafræðinga, sálfræðinga og félagsráðgjafa, bæði innan sjúkrahúsa og utan þeirra. Endurhæfing má ekki rofna við útskrift, hún þarf að fylgja einstaklingnum áfram heim eða í sérhæfðari úrræði.

Hjúkrunarheimili og endurhæfingarstofnanir búa yfir víðtækri þekkingu sem nýta má markvisst. Með því að fjölga sérhæfðum endurhæfingarinnlögnum í stað „hvíldarinnlagna“ og styrkja þverfaglegt samstarf má auka líkur á því að fólk nái aftur fyrri færni og geti snúið aftur heim. Á sama tíma þarf heilsugæslan að vera með gott aðgengi að endurhæfingarfagfólki sem sinnir greiningum og snemmtækri íhlutun, og vísar í viðeigandi þjónustu ef þörf er á.

Þjónusta sjúkraþjálfara á stofum um land allt er lykilhlekkur í þessu stóra verkefni. Hún gerir útskriftir mögulegar, seinkar þörf fyrir dýrari úrræði, bætir færni og styður við sjálfstæða búsetu. Nú þegar er stór hluti þeirrar þjónustu sem fram fer á stofum sjúkraþjálfara veitt ellilífeyrisþegum eða um 35% og ljóst að eftirspurn mun aukast á komandi árum. Ef markmiðið er að mæta öldrun þjóðarinnar af ábyrgð þarf að tryggja sterkan og samfelldan grunn endurhæfingar á öllum stigum, ekki sem viðbót við kerfið, heldur sem burðarás þess.

Eflum endurhæfingu, forvarnir, þverfaglega nálgun og hjúkrunarþjónustu þegar þess er þurfi, á sama tíma og við hugum að uppbyggingu hjúkrunarheimila.

Höfundur er formaður Félags sjúkraþjálfara.