Byltingarleiðtogi sagður verða að einræðisherranum sem hann steypti

Vinstrisinnaðir skæruliðar sandínista steyptu spilltum einræðisherra Níkaragva af stóli við lok 8. áratugsins. Helsti leiðtogi þeirra og núverandi forseti landsins er nú sagður feta í fótspor einræðisherrans sem hann steypti á ýmsan hátt með kúgun á andstæðingum og blóðugri baráttu gegn mótmælum. Íslenskur prófessor segir að þrátt fyrir það sé stuðningur við forsetann enn umtalsverður.

Hundruð manna eru taldir hafa fallið í aðgerðum lögreglu gegn mótmælendum í Níkaragva sem hafa andæft ríkisstjórn Daniels Ortega forseta undanfarna mánuði. Ortega var leiðtogi sandínistahreyfingarinnar á sínum tíma og gegndi embætti forseta frá 1979 til 1990. Hann náði aftur kjöri sem forseti árið 2006 og hefur setið á valdastóli síðan.

Mótmælin gegn ríkisstjórn Ortega hófust skyndilega í apríl og beindust að breytingum á almannatryggingakerfi landsins. Til stóð að skerða bætur og auka byrðar skattgreiðenda. Eldra fólk sem sá fram á lægri lífeyri og námsmenn voru fyrstir til að mótmæla en sættu árásum stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar og síðan lögreglu.

Ortega hefur fært eigin fjölskyldu og vildarvinum völd og auðæfi. Þannig er eiginkona hans, Rosario Murillo, varaforseti. Hún hefur aldrei verið kjörin sjálf til opinbers embættis í kosningum. Hjónin eru sögð hafa tangarhald á opinberum stofnunum, þar á meðal þinginu, hæstarétti, hernum, lögreglu og saksóknurum.

Börn þeirra og makar fengu í hendurnar sjónvarpsstöðvar sem ríkisstjórnin keypti. Fréttir fjölmiðla um vellystingar og glæsibifreiðar forsvarsmanna sandínista hafa og vakið reiði almennings.

Fjölmiðlum lokað og félagasamtök afskráð

Góðæri ríkti til að byrja með eftir endurkomu Ortega árið 2006. Það var að miklu leyti fjármagnað með aðstoð olíuríkisins Venesúela þar sem vinstristjórn Hugo Chávez og síðar Nicolásar Maduro hefur verið við völd. Fjármunirnir frá Venesúela eru sagðir hafa að miklu leyti farið í fyrirtæki á vegum Ortega-fjölskyldunnar og bandamanna hennar.

Á sama tíma hefur Ortega fest völd sín í sessi. Hann lét breyta lögum til að hann gæti boðið sig fram til þriðja kjörtímabils árið 2016 og náði endurkjöri. Undanfarið hafa borist fréttir af því að stjórnvöld láti loka frjálsum fjölmiðlum og leysi upp félagasamtök sem hafa verið gagnrýnin á þau.

Auk þeirra sem hafa fallið í mótmælunum hafa hundruðir manna verið ákærðir fyrir hryðjuverk. Ortega hefur hafnað viðræðum við leiðtoga mótmælenda og telur þau anga skipulagðrar glæpastarfsemi sem hefur plagað nágrannaríki eins og Hondúras, El Salvador og Gvatemala.

Rafael Solis, hæstaréttardómari og nánasti lögfræðilegi ráðgjafi Ortega til áratuga, sagði af sér fyrr í þessum mánuði og sakaði Ortega-hjónin um að standa að harðstjórn sem traðki á borgaralegum réttindum fólks og hafi komið þjóðinni á barm borgarastríðs.

„Aðgreining ríkisvalds er ekki lengur til staðar í Níkaragva. Völdin hafa verið þjöppuð saman í þeim, þessum tveimur manneskjum,“ sagði Solis við New York Times.

Það var ákvörðun Solis sem hæstaréttardómara árið 2009 sem afnam tveggja kjörtímabila takmörk á embættissetu forseta og gerði Ortega kleift að bjóða sig aftur fram. Solis , sem var hæstaréttardómari í 19 ár, heldur því nú fram að dómstólar hafi orðið lítið hlutverk í landinu.

Trúir að engum öðrum sé treystandi til forystu

Allt þetta þykir minni óþyrmilega á Anastasio Somoza Debayle, einræðisherrann, sem sandínistar steyptu af stóli í vopnaðri byltingu árið 1979. Somoza-ættin hafði þá verið við völd í landinu með stuðningi Bandaríkjastjórnar frá árinu 1936. Hún nýtti sér aðstöðuna til að sanka að sér auði og völdum.

Hólmfríður Garðarsdóttir, prófessor í spænsku við Háskóla Íslands, tók þátt í hátíðarhöldum og gekk frá höfuðborginni Managva til borgarinnar Granada þegar sandínistar fögnuðu þriggja ára byltingarafmæli 19. júlí árið 1982.

Hún vill ekki taka svo djúpt í árina að Ortega líkist Somoza í stjórnarháttum sínum. „Hann virðist hafa lokast inni í þeirri trú að engum öðrum sé treystandi til forystu og það er vissulega þörf á skoðun á efnahagslegum aðstæðum hans og fjölskyldu hans,“ segir hún.

Þá bendir hún á að átakalínur á milli hægri og vinstri hafi skerpst í Rómönsku Ameríku undanfarin tvö ár og einstrengingslegri stjórnmál hlotið framgang.

„Í Níkaragva hefur stjórnarandstaðan þannig öðlast meiri slagkraft og mótmælin gegn sandínistum – en þó aðallega hjónakornum við völd – hefur magnast. Ungt fólk fer fyrir mótmælunum og ásakanarnir snúa að spillingu, frændhygli og skorti á tækifærum fyrir nýjar kynslóðir,“ segir Hólmfríður við Vísi.

Engu að síður segir hún að Ortega eigi sér enn marga stuðningsmenn í dreifðari byggðum landsins, ekki síst á meðal bænda sem hafa notið góðs af uppskiptingu jarðnæðis sem sandínistar stóðu fyrir á sínum tíma.

Olíuauðurinn frá Venesúela rann enda ekki aðeins í vasa Ortega og félaga. Stór hluti hans hefur farið í að fjármagna félagsleg verkefni og stuðning við snauða landsmenn, þar á meðal húsnæði til fátækra.

Verulega hefur þó fjarað undan stuðningi við forsetann. Eftir að mótmælin hófust sýndu skoðanakannanir að rúmur meirihluti landsmanna vildi forsetann frá.

„Ortega-hjónin eiga sér marga fylgjendur og á meðan þau ráða her og lögreglu halda þau völdum. En það fjarar undan og spurningin snýst mjög um skipulag stjórnarandstöðunnar og þátttöku vel þekktra menningarvita í málflutningi þeirra,“ segir Hólmfríður.

Fjöldi fólks hefur flúið land

Samfara ringulreiðinni og kreppunni sem hefur ríkt í Venesúela undanfarna mánuði og ár hefur efnahagsástandinu í Níkaragva farið hnignandi. Verð á eldsneyti hefur hækkað hratt. Hólmfríður segir að borgir eins og León og Granada þar sem miðstéttarfólk hefur byggt um smáiðnað hafi sérstaklega fundið fyrir sultarólinni undanfarið og því hafa mótmælin verði sérstaklega áberandi þar.

Ástandið hefur valdið fólksflótta frá Níkaragva. Þannig segir Hólmfríður að ein og hálf milljón Níkaragvabúa sé nú í nágrannaríkinu Kosta Ríka þar sem hún var nýlega.

„Ég bjó við hliðina á sendiráði Níkaragva í San José og þar voru dagleg mótmæli allan októbernámuð og langar raðir fólks alla daga að ganga frá pappírsmálum,“ segir hún.

Einn þeirra sem flúði til Kosta Ríka er Roberto Carlos Membreño Briceño, 31 árs gamall starfsmaður á skrifstofu Hæstaréttar Níkaragva. Í viðtali við New York Times segist hann hafa gefið lögmannsréttindi sín upp á bátinn og flúið eftir að yfirmenn hans sáu mynd af honum í mótmælum í fyrra.

„Þeir elta okkur eins og dádýr,“ segir Membreño sem hefst nú við á búgarði í Kosta Ríka með fimmtíu öðrum.

Ari Trausti Guðmundsson, þingmaður Vinstri grænna, hvatti íslensk stjórnvöld til þess að taka undir gagnrýni á mannréttindabrot stjórnar sandínista og Ortega forseta í grein sem birtist á Vísi fyrr í þessum mánuði. Benti hann á að í þessu landi þar sem íslensk stjórnvöld og sérfræðingar hafi aðstoðað séu mannréttindabrot framin á hverjum degi.

Viðbrögð ríkisstjórnar Ortega við friðsömum mótmælum almennings gegn félagslegum áherslum stjórnvalda sem hófust í apríl í fyrra hafi verið harkalega og þau stigmagnist.

„Hundruð manna hafa látist, nær allt almennir borgarar, mörg hundruð horfið með öllu eða verið fangelsuð og tugir þúsunda hafa flúið land,“ skrifaði Ari Trausti.