Forsetinn miður sín vegna máls Roberts Downey

Forseti Íslands segist vera miður sín vegna máls Roberts Downey, áður Róbert Árni Hreiðarsson, sem í gær fékk lögmannsréttindi sín á ný. Forseti veitti honum uppreist æru samkvæmt tillögu frá Ólöfu Nordal, þáverandi innanríkisráðherra, í september síðastliðnum. Hann undirstrikar að ákvörðunin sé ekki tekin af honum sjálfum - heldur í ráðuneytinu. Hann biður ekki um vorkunn en óskar þess að fólk sýni sanngirni, þá að teknu tilliti til málsmeðferðarinnar.

Robert Downey var dæmdur í þriggja ára fangelsi árið 2008 fyrir að brjóta gegn fjórum stúlkum, einni fjórtán ára og þremur fimmtán ára. Hann komst í samband við stúlkurnar með blekkingum og þóttist Robert til að mynda vera 17 ára gamall táningspiltur að nafni Rikki í samskiptum við eina þeirra í gegnum netið. Greiddi hann tveimur stúlknanna fyrir kynmök.

Vísir greindi frá því í gær að ein stúlknanna sem Robert braut gegn þyki sem forsetinn hafi brugðist sér. Guðni Th. Jóhannesson segir að ákvörðun um uppreist sé ekki tekin hjá embætti forseta Íslands. „Það gilda ákveðin lög um uppreist æru, almenn hegningarlög og þeir sem sækja um uppreist æru gera það hjá innanríkisráðuneytinu, dómsmálaráðuneytinu eins og það heitir núna. Það er er ákvörðunin tekin, stjórnarathöfnin tekin. Þar vinnur fólk sérþekkingu á lögum og leiðir sig að niðurstöðu út frá því.“

Vill loka þá inni og kasta lyklunum

Honum finnst þetta mál vera ömurlegt. „Samúð mín er auðvitað öll hjá þeim sem þessi brotamaður braut á. Að þurfa að þola þessa upprifjun núna. Ég er bara eins og aðrir Íslendingar, held ég, að þegar kynferðisafbrot eru annars vegar þá vill maður helst að brotamaðurinn sé læstur inni og lykllinum hent. En við búum líka í réttarríki og leyfðu mér að ítreka þetta - ákvörðunin er ekki tekin hérna.“

Vilji fólk fá rökstuðning fyrir þessari ákvörðun þá verði það að beina þeirri beiðni til ráðuneytis.

Hann segist ekki hafa vitað um hvaða mann ræddi þegar hann skrifaði undir beiðnina. „Þann 16. september í fyrra fékk ég fjórar svona beiðnir. Ég fæ engan rökstuðning, engin fylgigögn, einungis nafn og lengd dóms. Svo segir. „Nú þykja skilyrði vera fyrir hendi til þess að verða við framangreindri beiðni vil ég leyfa mér að leggja til að yður, forseti Íslands, mætti þóknast að veita nefndum manni uppreist æru sinnar að því er snertir framangreindan dóm,“ útskýrir Guðni.

Fjallað var um mál Roberts Downey í Kompási árið 2007.

Var erlendis daginn áður 

Hefði forsetaembættinu borist þessi beiðni degi fyrr, þann 15. september, þá hefðu handhafar forsetavalds skrifað undir beiðnina enda var Guðni erlendis á þeim tíma. „Svona er kerfið.“

Hann undirstrikar að hann sem forseti er ábyrgðarlaus af stjórnarathöfnum.

„Ákvörðunin er tekin í ráðuneytinu. Þetta er allt formlegs eðlis - arfur frá liðinni tíð. „Yður þóknast,“ og svo framvegis. Þegar litið var svo á að forsetinn sjálfur hefði náðunarvald. Ég fæ til dæmis beiðnir hingað um náðanir vegna ölvunaraksturs, frá jafnvel harðduglegu fólki sem er búið að koma sér á beinu brautina. En ég get ekki tekið ákvörðun um slíkt, það er náðunarnefnd sem gerir það.“

Guðna rekur ekki minni til að forseti hafi nokkurn tímann neitað að verða við beiðni um uppreist æru. „Ég spurði lögfrótt fólk um þetta í gær og í morgun og það tjáði mér að það væri líklega, eins og staðan er núna, brot á lögum og stjórnarskrá. Ég er ábyrgðarlaus af stjórnarathöfnum og læt ráðherra framkvæma vald mitt.“

Sjá einnig: Ein stúlknanna fjögurra segir forseta Íslands hafa brugðist sér

Guðni talaði um það í kosningabaráttunni, sem og eftir embættistökuna, að endurskoða þyrfti stjórnarskrána og ekki síst ákvæði um völd forseta Íslands. 

„Það er svo margt í stjórnarskránni sem lítur að því að forseti geri hitt og þetta sem hann gerir í raun ekki. Nú höfum við fengið enn eitt dæmið um það. Forseti Íslands er ekki alvaldur. Við viljum ekki búa í þannig ríki að forseti ákveði upp á sitt einsdæmi hverjir fái náðun, hverjir ekki. Hverjiir fái uppreist æru, hverjir ekki. Við viljum frekar hafa þannig að það sé byggt á lögum og að það sé þá málefnalegur rökstuðningur að baki,“ segir Guðni og bætir við að það sé fullrar athugunar virði að endurskoða ferlið þar sem tekið er á því hvernig menn hljóta uppreist æru.

„Ef við viljum að forseti taki þessa ákvörðun, og standi og falli með henni, þá verður apparatið að vera hér, á skrifstofu forseta Íslands. Þá verður beiðnin að koma hingað, ekki í ráðuneytið eins og lögin gera ráð fyrir núna og ákvörðun tekin af forseta, ekki nefnd sérfróðra manna eins og núna. Þá skulum við taka afstöðu til þess hvernig forseti skuli bregðast við í málum eins og þessum.“

Umræðan ekki komið honum á óvart

Guðni segir að hin mikla umræða - jafnvel reiði - sem skapast hefur í samfélaginu síðastliðinn sólarhring ekki koma sér á óvart og ítrekar hvað hann hafi mikla samúð með þeim sem urðu fyrir barðinu á Roberti.

Hann segist ekki geta sagt „já eða nei núna“ um hvort hann hefði brugðist öðruvísi við hefði hann þekkt sögu Roberts Downey. „Það væri ekki heiðarlegt af mér því að rökstuðningur minn í þessu máli er sá að ákvörðunin er ekki mín. Allt ferlið er unnið annars staðar og svo er það með minni, formlegu undirskrift, að málinu er lokið. Það er mín eina aðkoma að þessu. Formlega staðfesting á ákvörðun sem er tekin í stjórnkerfinu, annars staðar - samkvæmt þeim lögum og reglum sem við búum við. Ef við viljum breyta lögum og stjórnarskrá þá skulum við gera það - en það gerum við ekki afturvirkt.“

Þó svo að honum þyki leiðinlegt að forseti beri formlega ábyrgð í málinu, þrátt fyrir að ákvörðunin sé tekin annars staðar í stjórnkerfinu, kveinkar forseti sér ekki. „Mínum óþægindum út af þessu verður aldrei jafnað saman við það sem aðrir hafa þurft að þola í þessu máli.  Ég bið fólk að sýna því skilning hvernig málsmeðferðin er þegar menn sem hlotið hafa dóm og afplánað hann og sækja um uppreist æru.  Ég bið bara um sanngirni í því en ég bið fólk ekki um að vorkenna mér.“