Sá sem vinnur gervigreindarstríðið vinnur heiminn. En hver ræður þá heiminum?

Bandaríkin og Kína keppa um tæknilega yfirburði sem gætu ráðið valdahlutföllum 21. aldarinnar. Evrópa reynir að ná fótfestu. Ísland verður að ákveða hvort það ætlar að vera þátttakandi eða áhorfandi.

Ég hef rannsakað þróun gervigreindar undanfarin fimm ár og er sífellt sannfærðari um eitt: Við stöndum frammi fyrir valdaskiptum sem gætu orðið meiri en þau sem fylgdu iðnbyltingunni.

Sá sem vinnur gervigreindarstríðið gæti öðlast forskot sem önnur ríki eiga mjög erfitt með að brúa.

En hér er ekki aðeins átt við stríð með sprengjum, skriðdrekum og orrustuflugvélum. Þetta er kapphlaup um reikniafl, raforku, örflögur, gagnaver, sjálfstýrð kerfi og að lokum möguleikann á að þróa gervigreind sem getur sjálf hraðað næstu kynslóð tækninnar.

Og þá vaknar spurning sem mér finnst ekki fá næga athygli:

Hvað gerist ef eitt ríki, eða jafnvel örfá tæknifyrirtæki, öðlast yfirburði á þessu sviði?

Bandaríkin og Kína, tvö stórveldi og eitt kapphlaup

Samkvæmt AI Index 2026 frá Stanford háskóla er frammistöðumunurinn á fremstu bandarísku og kínversku gervigreindarlíkönunum orðinn mjög lítill.

Í mars 2026 mældist forskot fremsta bandaríska líkansins aðeins 2,7 prósent í einum lykilsamanburði. Fyrir fáeinum árum voru bandarísk fyrirtæki með mun skýrara forskot.

Bandaríkin hafa hins vegar enn yfirburði í einkafjárfestingum.

Árið 2025 námu þær tæplega 286 milljörðum Bandaríkjadala, samanborið við rúma 12 milljarða í Kína. Það þarf þó að hafa í huga að þessar tölur vanmeta líklega heildarfjárfestingu Kína, þar sem umtalsverðir fjármunir koma frá ríkinu og ríkistengdum fjárfestingarsjóðum.

Á sama tíma eru kínversk fyrirtæki á borð við Alibaba og DeepSeek að þróa öflug líkön með opnum þyngdum sem fyrirtæki og ríki um allan heim geta notað, aðlagað og í mörgum tilvikum keyrt á eigin vélbúnaði.

Þetta er grundvallarbreyting.

Gervigreindarþróunin er ekki lengur eingöngu í höndum örfárra bandarískra fyrirtækja. Kína hefur sýnt að hægt er að ná miklum árangri með öðrum þróunarleiðum og dreifa tækninni á mun opnari hátt.

En það þýðir ekki að kapphlaupinu sé lokið.

Þvert á móti er það aðeins að verða umfangsmeira.

Reikniafl er nýja olían

Við höfum lengi hugsað um raforku sem undirstöðu atvinnulífsins. Á 20. öld réðu aðgangur að olíu, stáli og iðnaðarframleiðslu miklu um vald ríkja.

Á 21. öld bætist reikniafl við þessa undirstöðu.

Alþjóðaorkumálastofnunin, IEA, áætlaði árið 2025 að raforkunotkun gagnavera í heiminum gæti meira en tvöfaldast fyrir árið 2030 og náð um 945 teravattstundum á ári.

Það er meira en árleg raforkunotkun Japans í dag.

Þessi orkuþörf stafar ekki eingöngu af gervigreind, en hún er helsti drifkraftur aukningarinnar.

Og þá breytist eðli kapphlaupsins.

Það nægir ekki að eiga bestu reikniritin. Það þarf að geta framleitt örflögurnar, tryggt raforkuna, kælt vélbúnaðinn, byggt gagnaverin og fjármagnað reksturinn.

Taívan er þar í lykilstöðu. TSMC framleiðir stóran hluta fullkomnustu örflaga heims, þar á meðal fyrir fyrirtæki sem leiða þróun gervigreindar. Þann 8. október greindi fyrirtækið frá því að tekjur á þriðja ársfjórðungi hefðu aukist um helming milli ára, að miklu leyti vegna eftirspurnar eftir gervigreindartækni.

Þarna mætast efnahagslegir hagsmunir og alþjóðlegt öryggi.

Ef reikniafl verður ein mikilvægasta auðlind heimsins verður stjórn á framleiðslu þess jafnframt stórpólitískt valdatæki.

Gervigreindin er þegar komin á vígvöllinn

Stríðið í Úkraínu sýnir hvernig tæknin er að breyta hernaði.

Drónar, myndgreining, sjálfvirk markgreining, rafrænar varnir og tölvustudd ákvörðunarkerfi eru orðin mikilvægir þættir í hernaði beggja aðila.

Í ágúst endurnýjuðu aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna og forseti Alþjóðaráðs Rauða krossins sameiginlega áskorun sína um alþjóðlegar reglur um sjálfstýrð vopnakerfi. Þau segja heiminn hættulega nærri því að fara yfir siðferðilega rauða línu: að vélar velji menn sem skotmörk. Þau vilja að ríki ákveði á endurskoðunarráðstefnu samningsins um tiltekin hefðbundin vopn í nóvember að hefja viðræður um bindandi reglur.

Ástæðan er sú að við nálgumst tæknilegan veruleika þar sem vélar geta í auknum mæli valið og ráðist á skotmörk án beinnar mannlegrar ákvörðunar.

Gervigreind getur vissulega bjargað mannslífum. Hún getur bætt varnir, greint árásir fyrr og dregið úr mistökum.

En hún getur einnig gert árásir hraðari, ódýrari og umfangsmeiri.

Hvað gerist þegar þúsundir sjálfstýrðra dróna geta samhæft aðgerðir, skipt með sér verkefnum og brugðist við á hraða sem mannlegir stjórnendur ráða ekki við?

Við vitum ekki nákvæmlega hversu hratt þróunin verður.

En við vitum að stórveldin hafa sterkan hvata til að vera ekki á eftir.

Og það er einmitt hættan.

Þegar ríki telja öryggi sitt byggjast á því að verða fyrst með nýja tækni geta þau farið að líta á varúðarreglur sem hindrun fremur en nauðsyn.

Getur eitt ríki unnið allt?

Það er freistandi að líkja þessu við kjarnorkukapphlaupið.

En gervigreind er annars eðlis.

Hún er ekki eitt vopn og ekki ein uppfinning. Hún er tækni sem getur breytt nær öllum atvinnugreinum, vísindum, stjórnsýslu og hernaði samtímis.

Hún getur hjálpað okkur að þróa ný lyf, bæta orkukerfi, hraða vísindarannsóknum og margfalda framleiðni.

Ef framtíðarlíkön geta aukið hraða eigin rannsókna og þróunar gæti forskot fremstu aðilanna vaxið enn hraðar.

En það er ekki sjálfgefið að eitt ríki geti tryggt sér varanlega einokun á greind. Opin líkön, alþjóðlegar aðfangakeðjur, sjálfstæðar rannsóknir og tæknileg nýsköpun annarra ríkja vinna gegn því.

Þess vegna verður raunverulega baráttan ekki aðeins um hver þróar öflugustu vélina.

Hún verður um hver á innviðina, hver setur reglurnar, hver nýtur verðmætasköpunarinnar og hver ræður notkun tækninnar.

Evrópa má ekki verða tæknilegt áhrifasvæði annarra

Evrópa stendur frammi fyrir erfiðri stöðu.

Bandaríkin hafa forskot í fjárfestingum og mörgum fremstu tæknifyrirtækjunum. Kína hefur byggt upp mikla framleiðslugetu og öflug líkön með opnum þyngdum.

Evrópa hefur framúrskarandi rannsóknarstofnanir, öflugan iðnað og hæfileikaríkt fólk, en þarf að hraða uppbyggingu eigin reikniafls.

Í júlí 2026 hóf Evrópusambandið ferli til að byggja allt að sjö stórar gervigreindarreiknimiðstöðvar, svokallaðar AI Gigafactories. Áformin fela í sér allt að tíu milljarða evra í opinberan stuðning og umfangsmiklar einkafjárfestingar.

Þetta er mikilvæg viðurkenning á því að gervigreind er ekki aðeins tæknimál.

Hún er orkumál, iðnaðarmál, efnahagsmál og öryggismál.

Evrópa þarf að geta byggt, þróað og rekið eigin gervigreindarkerfi og varðveitt stjórn á viðkvæmum gögnum sínum.

Og hvað ætlar Ísland að gera?

Hér tel ég að Ísland eigi raunverulegt tækifæri.

Við eigum endurnýjanlega orku, sterka stafræna innviði, tæknimenntað fólk og möguleika á að þróa gervigreindarlausnir fyrir íslenskt samfélag á eigin forsendum.

Við þurfum ekki að verja milljörðum í að þjálfa stærstu grunnlíkön heimsins frá grunni.

Við getum nýtt opin líkön, þróað sérhæfðar lausnir og tryggt að viðkvæm gögn haldist undir íslenskri stjórn.

Ísland er þegar þátttakandi í evrópsku uppbyggingunni með AIFA-ICE, íslensku gervigreindarloftneti sem tengist LUMI gervigreindarverksmiðjunni í Finnlandi.

Alvitur, fyrirtækið mitt, er sjálft styrkþegi Evrópusambandsins. Ég er þakklátur fyrir það. En ég hefði frekar viljað fá stuðninginn hér heima.

En það má ekki láta þar við sitja.

Við þurfum skýra stefnu um eigin reikniafl, aðgang lítilla nýsköpunarfyrirtækja að því og örugga gervigreindarþjónustu fyrir stjórnsýslu, heilbrigðiskerfi, réttarkerfi og atvinnulíf.

Ég hef áður talað um að Ísland eigi að hugsa um að skipta úr áli í reikniafl.

Það þýðir ekki að leggja niður álframleiðslu á morgun, heldur að líta á reikniafl sem mögulega nýja undirstöðu verðmætasköpunar.

Við eigum ekki aðeins að selja orkuna. Við eigum að skapa verðmætin sem hægt er að byggja ofan á hana.

Hver vinnur að lokum?

Ég er sannfærður um að gervigreind muni breyta valdahlutföllum heimsins með djúpstæðari hætti en margir átta sig á.

En sigur í þessu kapphlaupi þarf ekki að þýða að einn aðili ráði öllum hinum.

Það fer eftir því hvort við byggjum upp dreifða tækni, opna samkeppni, öflugt alþjóðlegt samstarf og reglur sem tryggja mannlega ábyrgð.

Fyrir Ísland er spurningin einföld.

Ætlum við að eiga hlutdeild í tækninni sem mótar framtíð okkar, eða ætlum við að leigja hana að eilífu af þeim sem sigra?

Sá sem vinnur gervigreindarstríðið gæti öðlast vald til að móta heiminn. En aðeins með ábyrgri notkun þess valds getur mannkynið sjálft talist sigurvegari.

Höfundur er stofnandi Alvitur.is og starfar að þróun og stefnumótun á sviði gervigreindar.