Hver fær að skil­greina hvað þjóðin sagði?

„Þið fáið ekki að skilgreina hvað íslenska þjóðin sagði.“

Þessi orð utanríkisráðherra á Alþingi vöktu athygli mína. Og ég verð að játa að ég er henni hjartanlega sammála.

Nigel Farage fær ekki að skilgreina hvað íslenska þjóðin sagði. Marine Le Pen fær það ekki. AfD fær það ekki. Matteo Salvini fær það ekki.

Íslensk þjóðaratkvæðagreiðsla verður ekki eign erlendra stjórnmálamanna einfaldlega vegna þess að þeim líkar niðurstaðan.

So far… so good.

En svo gerði ég þau mistök að lesa bréfið sem utanríkisráðherra sendi Evrópusambandinu 8. september.

Þar segir:

„The referendum was essentially about exploring further steps in Iceland's European integration by resuming membership talks…“

Jæja.

Það má þá greinilega skilgreina hvað þjóðaratkvæðagreiðslan „snerist í grundvallaratriðum um“.

Maður þarf kannski bara rétta bréfsefnið.

En gamanið kárnar aðeins í setningunni á undan.

Þar skrifar utanríkisráðherra að ríkisstjórnin virði niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar og muni því ekki vinna að því að aðildarviðræður verði teknar upp að nýju:

„…while the status of our accession process remains unaffected.“

Þarna þurfum við að staldra við.

Hvað sagði þjóðin?

Það er freistandi eftir þjóðaratkvæðagreiðslur að láta kjósendur segja miklu meira en þeir voru spurðir um.

Nei-hliðin má ekki gera það heldur.

Íslendingar kusu ekki um úrsögn úr EES. Þeir kusu ekki gegn Evrópusamstarfi. Þeir kusu ekki um Úkraínu, loftslagsmál, alþjóðalög eða sjálfsákvörðunarrétt þjóða.

Og þrátt fyrir furðulegar tilraunir til að tengja niðurstöðuna við Marine Le Pen, Nigel Farage eða jafnvel Pútín, man ég ekki eftir neinum þeirra á kjörseðlinum.

Þjóðin var spurð ákveðinnar spurningar: hvort hefja ætti aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju.

Meirihlutinn sagði nei.

Við skulum hvorki stækka það nei né minnka það.

Það er einfaldasta leiðin til að virða niðurstöðuna.

En hver ákvað að „aðildarferlið“ héldist óbreytt?

Hér verður bréf utanríkisráðherra áhugavert.

Það er eitt að segja við Evrópusambandið:

„Þjóðin hafnaði því að viðræður yrðu hafnar að nýju og ríkisstjórnin mun virða það.“

Það leiðir beint af niðurstöðunni.

En það er annað að bæta við:

„…while the status of our accession process remains unaffected.“

Það er ekki texti kjörseðilsins.

Það er niðurstaða stjórnvalda um hvaða áhrif þjóðaratkvæðagreiðslan hafi á stöðu aðildarferlis Íslands.

Kannski er sú niðurstaða rétt. Kannski eru fyrir henni góð lagaleg og diplómatísk rök.

En þá langar mig að heyra þau.

Því þegar stjórnvöld draga ákveðna ályktun af þjóðaratkvæðagreiðslu er ekki nóg að segja að þau séu einfaldlega að „virða niðurstöðuna“.

Það þarf að greina á milli niðurstöðunnar sjálfrar og túlkunar stjórnvalda á afleiðingum hennar.

Það er einmitt sá greinarmunur sem utanríkisráðherra krefst af Farage og Le Pen.

Sami mælikvarði hlýtur að gilda heima fyrir.

Hvenær var ákvörðunin tekin?

Málið verður enn athyglisverðara vegna þess sem nú hefur komið fram úr utanríkismálanefnd Alþingis.

Fjórir nefndarmenn hafa haldið því fram að utanríkisráðherra hafi komið á fund nefndarinnar 31. ágúst og sagt að engin ákvörðun hefði verið tekin um næstu skref eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna og að málið yrði skoðað nánar.

Átta dögum síðar er formanni ráðherraráðs Evrópusambandsins hins vegar tilkynnt skriflega að staða aðildarferlis Íslands haldist óbreytt.

Þá vakna tvær fremur einfaldar spurningar:

Hvenær var sú afstaða ákveðin?

Og hvers vegna var hún ekki rædd við utanríkismálanefnd áður en hún var kynnt Evrópusambandinu?

Nefndarmennirnir hafa vísað til 24. gr. þingskapalaga og skyldu utanríkisráðherra til að ráðfæra sig við utanríkismálanefnd um meiriháttar utanríkismál.

Ég ætla ekki að úrskurða hér að ráðherra hafi brotið gegn þeirri skyldu. Það er sérstök lögfræðileg spurning sem þarf að svara af meiri nákvæmni en svo.

En spurningin er fullkomlega lögmæt.

Nei er ekki stefnumótun ríkisstjórnarinnar

Það er annað sem mér finnst mikilvægt.

Ríkisstjórn verður auðvitað að stjórna eftir þjóðaratkvæðagreiðslu. Kjörseðill getur ekki skrifað utanríkisstefnu landsins næstu tuttugu árin.

Ísland þarf áfram að eiga öflugt samstarf við Evrópu. EES-samningurinn skiptir okkur gríðarlegu máli. Við þurfum að rækta samband okkar við Norðurlöndin, Bretland, Kanada, Bandaríkin og önnur ríki. Við eigum að leita nýrra markaða og nýrra leiða.

Ég tel meira að segja fullkomlega eðlilegt að ræða hvort Ísland gæti til framtíðar þróað annars konar tengsl við Evrópusambandið, meðal annars með tvíhliða samningum að einhverju leyti að svissneskri fyrirmynd.

„Nei“ þýðir ekki „gerum ekki neitt“.

En það þýðir heldur ekki:

„Höldum öllum fyrri valkostum formlega opnum þar til þjóðin kýs öðruvísi.“

Ef ríkisstjórnin telur það vera rétta niðurstöðu á hún einfaldlega að segja það og færa rök fyrir henni.

Það er lýðræði líka.

Sami mælikvarði

Þetta er kannski það eina sem ég er að biðja um.

Ef 47 prósent já-atkvæða mega ekki túlka sem samþykki fyrir ESB-aðild, þá má heldur ekki túlka 53 prósent nei-atkvæða sem höfnun Evrópu.

Ef Farage má ekki segja að Íslendingar hafi kosið hans hugmynd um fullveldi, þá má ríkisstjórnin ekki láta eins og kjósendur hafi samþykkt hennar hugmynd um hvað skuli verða um aðildarferlið.

Ef stjórnarandstaðan má ekki lesa meira úr niðurstöðunni en stóð á kjörseðlinum, þá má ríkisstjórnin það ekki heldur.

Þetta er ekki flókin regla.

Hún heitir einfaldlega sami mælikvarði.

Utanríkisráðherra sagði:

„Þið fáið ekki að skilgreina hvað íslenska þjóðin sagði.“

Ég tek undir hvert orð.

Enginn fær einkaleyfi á þeirri skilgreiningu.

Hvorki Farage, Le Pen, stjórnarandstaðan né ríkisstjórnin.

Við höfum nefnilega eitt ákaflega hentugt frumskjal til að komast að því hvað þjóðin sagði.

Kjörseðilinn.

Og stundum er lýðræðið furðulega einfalt þegar við leyfum því að tala sjálfu.

Höfundur er iðnaðarmaður og guðfræðingur.