Að virða niður­stöðu sem manni líkar ekki

Tíu dögum eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst skrifaði Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra Helen McEntee, utanríkis- og viðskiptaráðherra Írlands, sem fer nú með formennsku í ráðherraráði Evrópusambandsins. Þar sagði hún að ríkisstjórnin virti niðurstöðuna og myndi því ekki beita sér fyrir því að aðildarviðræður yrðu hafnar að nýju. Jafnframt tók hún fram að staða aðildarferlis Íslands héldist óbreytt.

Íslenska þjóðin var ekki spurð hvort gera ætti tímabundið hlé á aðildarferlinu. Hún var spurð hvort hefja ætti að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið. Skýr meirihluti kjósenda, 52,8%, svaraði nei.

Hvað merkir það þá að segja að ríkisstjórnin „virði“ niðurstöðuna en halda því jafnframt fram að staða aðildarferlisins sé óbreytt?

Þegar niðurstaðan er ekki sú sem óskað var eftir

Íslensk stjórnmál hafa ætíð einkennst af hörðum ágreiningi. Pólitískar deilur hafa oft verið harðar og úrslit kosninga valdið þeim sem tapa miklum vonbrigðum. En ein af grundvallarvenjum íslensks lýðræðis hefur verið einföld: Þeir sem tapa sætta sig við niðurstöðuna.

Það þýðir ekki að þeir þurfi að skipta um skoðun. Stuðningsmönnum aðildar Íslands að Evrópusambandinu er fullkomlega frjálst að halda áfram að tala fyrir aðild. Viðreisn þarf ekki að hverfa frá stefnu sinni í Evrópumálum vegna niðurstöðunnar 29. ágúst.

En það er allt annað en að líta svo á að niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslu gildi aðeins þar til hentugt tækifæri gefst til að leggja sömu spurningu aftur fyrir kjósendur.

Daginn eftir að bréf utanríkisráðherra var dagsett hrósaði Hanna Katrín Friðriksson, þingmaður og varaformaður Viðreisnar, Þorgerði Katrínu fyrir að vera reiðubúna, ef tækifæri gæfist, til að gefa íslensku þjóðinni á ný kost á að taka afstöðu til aðildarviðræðna og „taka slaginn aftur“.

Orð hennar skipta máli vegna þess að þau sýna hvernig orðalag utanríkisráðherra er skilið innan hennar eigin pólitíska baklands: niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar er formlega virt en jafnframt er litið svo á að aðildarferlið standi áfram opið fyrir annarri tilraun.

Að lýsa því sem uppgjöf að sætta sig við niðurstöðuna snýr með lúmskum hætti við sambandinu milli kjörinna stjórnmálamanna og kjósenda. Þjóðaratkvæðagreiðslan verður þá að áfalli fyrir stjórnmálamanninn fremur en ákvörðun sem kjósendur tóku.

Kunnuglegt mynstur

Þessi afstaða á sér kunnuglegar hliðstæður í sögu Evrópusamrunans.

Danir höfnuðu Maastricht-sáttmálanum árið 1992 en samþykktu hann árið eftir, eftir að samið hafði verið um undanþágur. Írar höfnuðu Nice-sáttmálanum árið 2001 og Lissabon-

sáttmálanum árið 2008 en samþykktu báða síðar í öðrum þjóðaratkvæðagreiðslum, eftir frekari tryggingar og pólitískar samningaviðræður.

Aðstæður voru ólíkar, en gagnrýnin er kunnugleg: Neikvæð niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslu kann að vera meðhöndluð síður sem ákvörðun sem beri að virða en sem vandamál sem þurfi að yfirstíga.

Það væri merkileg þróun ef sami hugsunarháttur næði nú fótfestu í íslenskum stjórnmálum.

Lýðræðið reynir á þegar maður tapar

Það er auðvelt að segjast virða vilja kjósenda þegar þeir komast að þeirri niðurstöðu sem maður sjálfur óskaði eftir. Hið raunverulega próf kemur þegar þeir gera það ekki.

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir barðist af krafti í tíu ár fyrir því að aðildarviðræður yrðu hafnar að nýju. Hún tapaði þeirri atkvæðagreiðslu. Eftir áratugslanga baráttu stendur hún eftir tómhent. Það er ekkert óeðlilegt við að hún haldi áfram að telja að Ísland eigi að gerast aðili að Evrópusambandinu og þjóðaratkvæðagreiðslan sviptir hana ekki réttinum til að halda áfram að tala fyrir þeirri afstöðu.

En í bréfaskiptum við Evrópusambandið talar utanríkisráðherra ekki sem leiðtogi stjórnmálaflokks. Þar talar hún fyrir hönd íslenska ríkisins. Þegar hún skýrir fulltrúum Evrópusambandsins frá niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu verður niðurstaðan að fá að merkja það sem kjósendur ákváðu.

Íslendingar voru spurðir hvort hefja ætti að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið.

Þeir sögðu nei.

Virðing fyrir lýðræðinu felst umfram allt í því að virða svar sem manni líkar ekki.

Höfundur er hagfræðingur með diplóma í opinberri stjórnsýslu.