Heimurinn brennur minna – en það er að­eins hálf sagan sögð hjá Lomborg

Bjorn Lomborg skrifar í Morgunblaðið undir fyrirsögninni „Heimurinn brennur minna – hvers vegna heyrum við aldrei af því?“ og bendir á að minna landsvæði brenni nú á heimsvísu en áður. Þetta er rétt. Raunar er það svo rétt að vísindamenn sem rannsaka áhrif loftslagsbreytinga á gróðurelda þekkja þessa þróun vel. Hún er hvorki falin né sérstaklega umdeild. Það sem er hins vegar áhugaverðara er hvað Lomborg telur að þessi staðreynd segi okkur um loftslagsbreytingar og gróðurelda. Þar verður myndin töluvert flóknari.

Þegar fjallað er um gróðurelda sjá flestir líklega fyrir sér myndirnar sem borist hafa frá Kanada, Kaliforníu, Ástralíu eða löndum við Miðjarðarhaf. Skóga í ljósum logum, fólk á flótta og slökkvilið að berjast við elda sem erfitt er að hemja. En stór hluti þess lands sem brennur árlega á jörðinni er allt annars eðlis. Meira en helmingur alls brunnins flatarmáls heimsins er að jafnaði í Afríku og þar er að stórum hluta um gras- og savannalendi að ræða. Eldar eru náttúrulegur og reglubundinn hluti margra þessara vistkerfa. Þar hefur brunnið flatarmál minnkað verulega og þegar meira en helmingur alls þess lands sem brennur á jörðinni er á þessum svæðum getur mikil fækkun elda þar dregið heimsmeðaltalið niður, jafnvel þótt þróunin sé allt önnur annars staðar.

Þetta er ekki einhver ný skýring sem fundin hefur verið upp til að gera lítið úr þeirri tölfræði sem Lomborg vísar til. Rannsókn sem birtist í vísindatímaritinu Science árið 2017 sýndi að brunnið flatarmál á heimsvísu hafði minnkað um 24,3% á árunum 1998–2015. Samdrátturinn var mestur á gras- og savannasvæðum og tengdist meðal annars útþenslu landbúnaðar og ákafari landnýtingu. Þetta skiptir höfuðmáli þegar tölurnar eru túlkaðar. Lomborg viðurkennir raunar sjálfur að þróunin sé mismunandi eftir heimshlutum og nefnir meðal annars Kanada og Síberíu. En þá vaknar einmitt spurningin: Hvað segir lækkandi hnattræn heildartala okkur í raun um áhrif loftslagsbreytinga á gróðurelda?

Til þess að svara þeirri spurningu nægir ekki að bera saman hversu margir hektarar brunnu fyrir tuttugu árum og hversu margir brenna nú. Spurningin sem vísindin þurfa að svara er erfiðari: Hversu mikið land hefði brunnið ef loftslagið hefði ekki hlýnað? Við getum auðvitað ekki búið til aðra jörð og framkvæmt þá tilraun, en með loftslags- og eldalíkönum er hægt að meta áhrif mismunandi þátta. Árið 2024 birtist rannsókn í Nature Climate Change þar sem einmitt var reynt að aðgreina áhrif loftslagsbreytinga frá öðrum mannlegum áhrifum á umfang gróðurelda. Niðurstaðan var athyglisverð: Loftslagsbreytingar höfðu aukið brunnið flatarmál heimsins um 15,8% á árunum 2003–2019 miðað við það sem annars hefði orðið. Á sama tíma höfðu önnur mannleg áhrif togað í hina áttina og dregið brunnið flatarmál niður um 19,1%. Rannsóknin sýndi jafnframt að áhrif loftslagsbreytinga á brunnið flatarmál hefðu farið vaxandi á rannsóknartímabilinu.

Þarna liggur að mínu mati lykillinn að allri þessari umræðu. Heimurinn getur brunnið minna á sama tíma og loftslagsbreytingar valda því að meira land brennur en annars hefði gert. Það er engin mótsögn. Tvö öfl geta einfaldlega togað í gagnstæðar áttir og annað þeirra verið sterkara en hitt. Hugsum okkur að bílslysum fækki verulega vegna öruggari bíla, betri vega og markvissari umferðarstjórnunar en á sama tíma aukist meðalhraði og rannsóknir sýni að hraðaaukningin valdi fleiri slysum en annars hefðu orðið. Við myndum varla benda á heildarfækkun slysa sem sönnun þess að aukinn hraði hefði engin áhrif. Við myndum segja að slysum hefði fækkað þrátt fyrir hraðaaukninguna og að þeim hefði fækkað enn meira án hennar. Sama rökfræði á við hér.

Það er líka ástæða til að fara varlega þegar öllu brunnu flatarmáli heimsins er steypt saman í eina tölu. Hektari er hektari í gagnagrunni en hektari af reglulega brennandi savanna og hektari af skógi sem brennur við bæjarmörk eru ekki endilega sambærileg fyrir samfélagið. Afleiðingarnar geta verið gerólíkar fyrir mannslíf, heimili, innviði, loftgæði, vistkerfi og kolefnislosun. Hnattræn heildartala getur því farið niður á sama tíma og ákveðin samfélög standa frammi fyrir vaxandi hættu á mjög skaðlegum eldum. Það er einmitt ástæða þess að vísindamenn horfa ekki aðeins á fjölda brunninna hektara heldur einnig á þurrka, hita, raka, vind, ástand gróðurs, lengd eldatímabila og ákefð elda.

Loftslagsbreytingar kveikja auðvitað ekki eldspýtuna. Eldur þarf íkveikju, hvort sem hún kemur frá eldingum, raflínum, vélbúnaði eða athöfnum manna. Loftslagið hefur hins vegar áhrif á leiksviðið sem eldurinn kviknar á. Hærri hiti, minni raki og þurrari gróður geta gert það líklegra að eldur sem kviknar nái sér á strik, breiðist hratt út og verði erfiður viðureignar. Að halda því fram að loftslagsbreytingar geti aukið hættu á alvarlegum gróðureldum er því ekki það sama og að halda því fram að loftslagsbreytingar séu eina orsök þeirra. Landnýting, skógarstjórnun og eldvarnir skipta líka gríðarlega miklu máli. Um það ætti raunar að vera auðvelt að ná samstöðu.

Það er því ekki talan sjálf hjá Lomborg sem ég geri athugasemd við. Hún er rétt. Það er sagan sem hún er látin segja sem vekur hjá mér spurningar. Lomborg skrifar að „langtímaþróun elda í heiminum sé stöðugt niður á við“. Sé átt við samanlagt brunnið flatarmál er það í meginatriðum rétt. En það svarar ekki þeirri spurningu hvort loftslagsbreytingar séu að auka eldáhættu. Til þess verðum við að spyrja hvers vegna flatarmálið hefur minnkað, hvar samdrátturinn hefur orðið og, síðast en ekki síst, hvernig þróunin hefði verið án þeirrar hlýnunar sem þegar hefur átt sér stað. Rannsóknirnar sem reyna að svara þeirri spurningu benda til þess að loftslagsbreytingar séu þegar að auka brunnið flatarmál frá því sem annars hefði orðið.

Og hér verð ég að viðurkenna að ég á erfitt með að skilja framsetningu Lomborgs. Hann hefur fjallað um loftslagsmál í áratugi. Upplýsingarnar sem setja þessa þróun í samhengi eru ekki faldar. Rannsóknirnar eru birtar, gögnin eru aðgengileg og skýringarnar á hnattrænum samdrætti í brunnu flatarmáli hafa legið fyrir árum saman. Lomborg þekkir væntanlega líka vel muninn á því að tveir hlutir þróist samtímis og því að annar þeirra valdi hinum. Þess vegna er erfitt að skilja hvers vegna lækkandi heildarflatarmál brunnins lands er sett fram með þeim hætti að lesandinn geti auðveldlega ályktað að áhyggjur af áhrifum loftslagsbreytinga á gróðurelda séu ýktar.

Það vekur óhjákvæmilega spurningu um tilgang slíkrar framsetningar. Ég ætla ekki að gera Bjorn Lomborg upp hvatir; það væri bæði ósanngjarnt og ómálefnalegt. En lesendur eiga rétt á að velta því fyrir sér hvers vegna ein staðreynd er dregin fram af miklum krafti á meðan það samhengi sem nauðsynlegt er til að túlka hana rétt fær mun minna vægi. Þetta er nefnilega ekki í fyrsta sinn sem þessi ágæti maður dregur fram ákveðna staðreynd og segir svo ekki alla söguna. Vísindaleg umræða snýst nefnilega ekki aðeins um hvort einstakar tölur séu réttar. Rétt tala getur gefið ranga mynd ef samhengi hennar vantar. Við verðum líka að spyrja hvort ályktanirnar sem við drögum af tölunum standist gögnin.

Lomborg leggur í lok greinar sinnar áherslu á aðlögun, eldvarnir og betri stjórnun gróðurs. Þar þarf í raun ekki að vera mikill ágreiningur. Auðvitað eigum við að fjárfesta í betri eldvörnum, skynsamlegri landstjórnun og aukinni getu samfélaga til að takast á við elda. En þetta er ekki annaðhvort -eða spurning. Við getum þurft að laga samfélög okkar að loftslagi sem þegar hefur breyst og um leið dregið úr þeirri hlýnun sem eykur áhættuna til framtíðar. Að benda á mikilvægi aðlögunar afsannar ekki loftslagsáhrifin frekar en brunavarnir afsanna tilvist elds.

Heimurinn brennur minna að flatarmáli en áður. Um það hefur Bjorn Lomborg rétt fyrir sér. En rannsóknir benda jafnframt til þess að án áhrifa loftslagsbreytinga hefði brunnið flatarmál verið enn minna. Þessar tvær staðreyndir stangast ekki á. Þær eru báðar nauðsynlegar til að skilja hvað er raunverulega að gerast. Og þegar tölfræði er notuð til að upplýsa almenning um jafn mikilvægt mál og loftslagsbreytingar eigum við að segja alla söguna, ekki aðeins þann helming hennar sem hentar málflutningnum.

Höfundur er umhverfis- og auðlindafræðingur.