Gangi Ís­land í Evrópu­sam­bandið verði fram­sal ríkis­valdsins veru­legt

Þetta kom fram á Sprengisandi á Bylgjunni í morgun. Mikið hefur verið rætt um hvort það feli í sér algjört framsal á ríkisvaldinu gangi Ísland inn í Evrópusambandið.

Stefán Már Stefánsson er einn helsti sérfræðingur landsins á sviði Evrópuréttar og hefur skrifað margar bækur um Evrópumál. Hann segir að innganga í Evrópusambandið dragi úr völdum Hæstaréttar Íslands svo dæmi sé tekið. 

„Það er alveg hægt að fullyrða að dómsvald dómstóls ESB verður mun víðtækara heldur en það er nú.“

Áhrif Hæstaréttar Íslands, æðsta dómstól landsins, myndu minnka verulega. Ef dómsmálum væri skotið til Evrópudómstólsins hefði hann úrslitaorð umfram Hæstarétt Íslands.

„Það myndi þó ekki gera Hæstarétt marklausan eða neitt nálægt því en valdaframsal dómstóls til ESB myndi aukast stórlega við þessa aðgerð.“

Breyta þurfi stjórnarskránni

Segir hann að EFTA dómstóllinn myndi ekki hafa vald yfir Íslandi lengur.

„Það er sérstaklega það að EES samningurinn tekur náttúrulega ekki til nærri jafn margra atriða og ESB samningurinn tekur til og í því liggur stóraukið valdaframsal.“

Ekki væri hægt að undirgangast slíkt framsal án breytinga á stjórnarskránni. 

Tekur Stefán Már sem dæmi að ef einkamál milli manna er rakið fyrir dómstólum hér á landi sé forúrskurður frá dómstóli ESB bindandi fyrir þá sem málið varðar. 

„Mál hefjast þá fyrir dómstólum á Íslandi og er svo skotið til Evrópudómstólsins eða dómstóls ESB sem kemur þá með bindandi niðurstöðu. Það sem mun breytast líka er að ríkin eru í sumum tilfellum skyldug til að biðja um ráðgefandi forúrskurð.“

Þá þurfi að hugleiða hvaða áhrif innganga í sambandið hafi á synjunarvald forseta. Kristján Kristjánsson spyr hvað verði um það.

„Ég treysti mér ekki til að tjá mig um þá spurningu enda ætti eftir að breyta stjórnarskránni varðandi það ef til kemur, þannig þetta er annarra að fást við.“

En er þetta eitthvað sem þarf að hugleiða?

„Jú, ég neita því ekki að það kemur til skoðunar af því að sumir af þessum dómum dómstóls ESB verða bindandi í öllu tilliti. Þeir dæma um Evrópuréttinn en Evrópurétturinn tekur ekki á öllu sem snertir íslenska þegna eða fyrirtæki.“

Veltir þáttarstjórnandi því upp hvort að forseti muni geta synjað löggjöf staðfestingar sem kæmi frá Evrópusambandinu eða hvort máli af slíku tagi yrði skotið aftur til dómstóls Evrópusambandsins sem myndi ráða málinu. Stefán Már segist ekki treysta sér til að svara því enda falli vangaveltan utan hefðbundins Evrópuréttar.

Snúið að tryggja ævarandi undanþágur

Stefán Már segir snúið að tryggja ævarandi undanþágur í samningaviðræðum

„Við erum að stefna í nýjan heim. Það má alveg segja það. Það sem gerist í sjávarútvegskerfinu í ESB er að valdið til að ákveða gerðir hvílir alfarið á stofnunum ESB. Það er að segja að valdframsalið er algert en þó verður að gera fyrirvara við valdið sem lýtur að verndun auðlinda sjávar.“

Erfitt að gefa afslátt

Segir Stefán að þegar vald til þess að taka ákvarðanir á stóru sviði í fiskveiðum sé alfarið á vegum Evrópusambandsins, sé erfitt að gefa afslátt af því við inngöngu nýrra ríkja, einkum ef afslátturinn er mikill. Lögin séu skýr varðandi sjávarútveginn.

Heildarniðurstaðan sé sú að það er mjög lítið pláss fyrir aðildarríkin til að taka eigin ákvarðanir.

„Það er mjög takmarkað. Í fyrst lagi er valdið algjört varðandi verndun auðlinda. Þegar ekki er um það að ræða eru mjög rúmar heimildir fyrir Evrópusambandið til að setja gerðir sem binda aðildarríkin. Þannig að plássið fyrir sjálfstæðar ákvarðanir aðildarríkjana í fiskimálum er mjög lítið.“

„Þar fyrir utan er sameiginleg stefna í sjávarútvegsmálum og það þýðir náttúrulega eitthvað. Þetta er hægt að lesa með því að líta á lagagreinarnar og gera sér grein fyrir þeim markmiðum sem á að ná með sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB.“

Vanda þurfi orðalag vel

Snúið geti verið að semja um undanþágur. Vanda þurfi orðalag vel svo um eilíf réttindi geti verið að ræða.

„Ég geri mér nú ekki grein fyrir því hvers konar undanþágu er verið að stefna að. Algjöra undanþágu frá sameiginlegri stefnu ESB? Þá stæði Ísland eins og ríki við hliðina á ESB hvað þetta atriði varðar. Ég reikna alls ekki með að það geti komið til slíks. Síðan er hægt að taka skemmri lausnir og það eru dæmi um það. Það eru til alls konar lausnir, tímabundnar og fleiri útgáfur. Jafnvel hef ég séð lausnir sem gefa ákveðnum ríkjum aðgang að tilteknum kvóta en það er allt að því marki brennt að mínu mati að þetta er tímabundið.“

Undanþágur skýrðar þröngt

Hann telur að það sé mikið verk að ganga frá samningi sem eigi að halda.

„Það verður líka að gæta þess að dómstóll ESB beitir svokallaðri framsækinni túlkun og það er alltaf viss hætta á að væntingar okkar raungerist ekki með dómum ESB. Það er alltaf viss hætta á því, þó ég sé ekki að gera að því skóna að það gerist, en niðurstaða mín er að það verði að kveða á um allar undanþágur mjög skýrt því undanþágur verða skýrðar þröngt.“

Það sé alveg óumdeilt og segir Stefán Már að fyrir liggi dómaframkvæmd ESB.

„Þar sem segir bókstaflega að tiltekin undanþáguákvæði í aðildarsamningi beri að skýra þröngt.“

Helst verði að segja berum orðum að um undanþágu sé að ræða sem sé ævarandi og verði ekki breytt.

„Eitthvað svona orðalag tryggir frekar en loðnara orðalag.“

EES samningurinn á mörkunum

Það að ganga í Evrópusambandið með öllum þeim réttindum og skyldum, er verulegt framsal valdheimilda fólgið í því fyrir íslenska ríkið?

„Ég myndi taka undir þau orð að þetta sé verulegt framsal. Þá miða ég t.d. við EES samninginn en í honum felst mun minna framsal, til dæmis ekki framsal á löggjafarvaldi og sá samningur var nú talinn alveg á mörkunum að standast íslenska stjórnarskrá.“

Það dragi þó mikið úr framsalinu verði undantekningar umfangsmiklar og skýrar.