Á­hættu­mat í röngum höndum

Stjórnsýslan setur sjókvíaeldi í fyrsta sæti

Helga Vala Helgadóttir þáverandi þingmaður Samfylkingarinnar í minnihluta  innviðaráðherra í óundirbúnum fyrirspurnum á Alþingi í mars 2023:

„Hagsmuna hverra er hæstv. ráðherra að gæta í þessu máli, sem nú skekur samfélagið fyrir austan?“

Í svari ráðherra kemur m.a. fram að skipulag sé bara plan og hafi verið unnið rétt.

Í seinna andsvari ráðherra kemur m.a. fram að því miður hafi allar stofnanir „ ekki sinnt hlutverki sínu fram til þessa“. Sú er raunin enn í dag.

Skv. svarinu vissi ráðherra mætavel að víða var pottur brotinn í gildandi leyfum til sjókvíaeldis og skipulagið sem hann samþykkti tók ekki á því. Stofnanir, sem ráðherra vitnar til í svari sínu, eru lögum samkvæmt ráðgefandi stofnanir við gerð strandsvæðaskipulags. Sjókvíaeldi er enn í andstöðu við gildandi lög og skipulag. Ráðherra átti að uppfylla stjórnsýslulög: „Stjórnvald skal sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því.“

Spurningu Helgu Völu var ekki svarað, en það er augljóst hverra hagsmuna var og er gætt. Sjókvíaeldið á sviðið og er eini hagsmunaaðilinn í Seyðisfirði að mati stofnana.

Áhættumat - umhverfismat

Staðan í dag er sú að stjórnsýslan versnar. Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun(hér eftir HMS), sem fer með skipulagsmál og umhverfismat, hefur beint því til sjókvíaeldisfyrirtækisins Kaldvíkur að láta gera áhættumat vegna hættu á slysasleppingum af völdum ofanflóða. Með því að beina áhættumatinu til Kaldvíkur er HMS að fara gegn markmiðum laga og hlutverki skipulagsstofnunar. Það er stór munur á áhættumati ofanflóða og umhverfismati.

Áhættumat átti að liggja fyrir við gerð umhverfismats/skýrslu en ekki að vera til vinnslu í dag. Við gerð umhverfismatsskýrslu strandsvæðaskipulags Austfjarða lá fyrir að ekki má byggja mannvirki í Selstaðavík. Sörlastaðavík var talin líklega utan áhættusvæðis, en komið hefur í ljós að eldissvæði og mannvirki eru á bannsvæði byggingaleyfis. Umhverfismatsskýrsla var ekki unnin á réttan hátt í Seyðisfirði. Það er því algerlega óásættanlegt að HMS beini því til Kaldvíkur að láta vinna enn eitt áhættumatið, sem átti að liggja fyrir við gerð og samþykkt strandsvæðaskipulagsins. Það er engin lagastoð fyrir þessari ákvörðun HMS, sem er ráðgefandi fagstofnun við skipulagsgerð.

Veðurstofa Íslands hefur sagt að hún hafi ekki ferla til að gera slíkt áhættumat, og að ofanflóðamat, sem hún vann fyrir Kaldvík, sé ekki unnið skv. ákvæðum úr skipulagi. Skipulagsstofnun taldi að nánara mat á náttúruvá vantaði í Seyðisfirði.

HMS er ráðherra til aðstoðar við að framfylgja lögum um strandsvæðaskipulag. Í lögunum eru það fagstofnanir ríkisins, sem eru svæðisráði til ráðgjafar við skipulagsgerðina, ekki umsækjendur sjókvíaeldis. Með því að beina áhættumati til Kaldvíkur er HMS að fara gegn lögunum og svæðisráði, ábyrgðaraðila skipulagsins, sem ekki er starfandi. Þrír ráðherrar hafa farið með skipulagsmál í ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur, án þess að skipa nýtt svæðisráð fyrir Austfirði að loknum alþingiskosningum, eins og lög gera ráð fyrir. Er raunin e.t.v. sú að enginn fæst til að sitja í svæðisráði Austfjarða og bera ábyrgð á gildandi strandsvæðaskipulagi með 70 % eldissvæða ólöglega staðsett í öruggum siglingaleiðum.

Vinna við leyfisveitingar er í gangi án þess að hægt sé að leita til svæðisráðs.

Kaldvík hefur verulega hagsmuni af því að leyfi til sjókvíaeldis í Seyðisfirði verði veitt. Áhættumöt umsækjenda eru ekki hlutlaus, og ekki í samræmi við skipulag. Áhættumat siglinga, unnið fyrir Kaldvík, samræmist ekki fyrra siglingaáhættumati Vegagerðarinnar fyrir Seyðisfjörð og siglingamötum á Vestfjörðum. Þrátt fyrir að áhættumöt hafi átt að liggja fyrir og áhættumöt, sem Kaldvík hefur látið gera samræmist ekki skipulagi, sjá aðstoðarmenn ráðherra, ráðuneyti og stofnanir ekkert athugavert við að fyrirtækið sjái um enn eitt áhættumatið, sem átti að liggja fyrir, og svara: Þið getið bara kært. Þegar ríkið hefur verið kært vegna sjókvíaeldis, er fyrsta vörn þess að krefjast frávísunar í stað þess að fá efnislega niðurstöðu og gæta jafnræðis.

Lögmaður landeigenda bíður enn eftir svari við kröfum varðandi ólögmætt skipulag og áhættumöt, sem hún lagði fyrir ráðherra skipulagsmála á fundi 25. júní s.l.

Það er augljóst hverra hagsmuna er gætt.

Hagsmunaaðilar

Það eru margir hagsmunaaðilar í Seyðisfirði.

Ríkið sjálft er hagsmunaaðili með tvo stóra innviði í firðinum.

Farice-1 strenginn og helgunarsvæði hans, sem er þjóðaröryggismál.

Höfn í samevrópskaflutningsnetinu með ferjusiglingar til Evrópu í 50 ár. Að henni ber að tryggja siglingaröryggi skv. alþjóðlegum stöðlum.

Ferðaþjónustuaðilar eiga hagsmuna að gæta vegna atvinnurekstrar í firðinum.

Landeigendur, sem eiga lögvarinn rétt á 115 m netlögum.

Eftir mælingu á stórstraumsfjöru í apríl 2025 er óumdeilt að skipulagið og fyrirhuguð starfsemi Kaldvíkur fer inn í netlögin. Þrátt fyrir það synjar HMS landeigendum í tvígang um aðild að byggingarleyfisumsókn um sjókvíaeldisstöð Kaldvíkur. Lögmaður landeigenda hefur lagt inn enn eina kæruna til Úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála vegna höfnunar HMS á lögvörðum réttindum þeirra.

Múlaþing, sem hefur skipulagsvald innan netlaga, tekur m.a. fram í sinni:

· Tryggja þurfi vernd réttinda landeigenda og netlaga

· Tryggja þarf siglingaöryggi og áhrif á ljósgeira vita

·Virða þarf helgunarsvæðis sæstrengs farice-1

Það er augljóst hverra hagsmuna HMS gætir. Hundsar rök landeigenda til lögvarins réttar og horfir ekki til umsagna Múlaþings, sem HMS kallaði eftir í mars. s.l. Til hvers var verið að kalla eftir þeirri umsögn?

Forsætisráðherra verður að taka á ólögmætinu

Stjórnsýsluhraðlest núverandi ríkisstjórnar brunar óhindruð áfram. Ráðherrar, sem sjókvíaeldismálið varðar, hafa ekki kjark til að stoppa vitleysuna. Það stefnir allt í stórhættulegt stjórnsýsluslys, sem ríkið þarf að taka á sig. Skv. lögum um umhverfisábyrgð fellur allt tjón vegna náttúruhamfara á ríkið.

Forsætisráðherra, þú ert yfirlestarstjóri og berð ábyrgð á stjórnsýslulögum, sem verið er að margbrjóta í Seyðisfirði. Forsætisráðherra þarf að stíga inn og sjá til þess að jafnræðis sé gætt. Það er ekki bara umsækjandi um sjókvíaeldi, sem hefur hagsmuna að gæta. Hagsmunir geta víða komið fram ef stórt umhverfisslys verður af völdum náttúruhamfara í Seyðisfirði.

Leyfisveitendur hundsa landeigendur, íbúalýðræði(75% Seyðfirðinga), þjóðaröyggi, siglingaöryggi, öryggi vegna náttúruvár, niðurstöðu á mælingu stórstraumsfjöru Náttúrufræðistofnuna, stjórnsýslulög, m.a. málshraða- rannsóknar- jafnræðis- og meðalhófsreglur, skýrslu Ríkisendurskoðanda o.fl.

„Í umhverfismati skal greina, lýsa og meta, með tilliti til viðkomandi framkvæmdar eða áætlunar, bein og óbein umtalsverð áhrif á eftirfarandi umhverfisþætti:

a. íbúa og heilbrigði manna“

Íbúalýðræðið hefur alfarið verið sniðgengið og ekki er farið að framangreindu úr umhverfislögum.

Stjórnsýsla, sem virðir ekki náttúruna og samfélagið, er óboðleg. Ríkisstjórnin þarf að bregðast strax við og sýna að lögin í landinu séu virt og gildi fyrir alla og staðið sé við alþjóðlegar skuldbindingar, sem Ísland er aðili að.

Það er óásættanlegt að almennum borgurum sé gert að leggja út í mikinn kostnað vegna kærumála þegar ráðherrar treysta sér ekki til fara að lögum, sem þeir bera ábyrgð á.

„VÁ félag um vernd fjarðar“ var stofnað af hópi andstæðinga sjókvíaeldis í Seyðisfirði. 75% íbúa eru á móti sjókvíaeldi í firðinum. VÁ, sem umhverfissamtökum, hefur oftast verið vísað frá í kærumálum vegna sjókvíaeldisins og landeigendur þurft að kæra til að fá aðild viðurkennda. Skipulagsstofnun benti á að andstaðan sé mikil og taka þurfi tillit til hennar.

Stjórnsýsluruglinu verður að ljúka. Áhættumötum á ekki að vísa rangar hendur. Opinberar stofnanir eiga að vinna áhættumötin skv. lögum og á faglegan hátt.

Það er ekki eðlilegt að stofnanir leyfisveitinga segi að leyfi séu í lögbundnu ferli innan stofnana, einu og hálfu ári eftir að frestur stofnananna til ákvörðunar á leyfisveitingu rann út skv. lögum. Tillögum að leyfisveitingum í Seyðisfirði bar að hafna á tilsettum tíma í febrúar 2025.

Sjókvíaeldið kemst ekki fyrir og á ekki heima í Seyðisfirði.

Baráttan heldur áfram. Réttlætið mun sigra að lokum.

Þeim sem vilja styrkja baráttu VÁ og landeigenda er bent á https://www.va-felag.is/styrktu-okkur.

Höfundur er stjórnarmaður í VÁ félagi um vernd fjarðar.