Hvaða á­hættu tekur Ís­land ef við breytum engu? – Fram­tíðar­sýn til ársins 2050

Undanfarnar vikur hefur umræðan um þjóðaratkvæðagreiðsluna í ágúst að mestu snúist um þær áhættur sem sumir telja að felist í því að halda áfram viðræðum við Evrópusambandið. Fyrrverandi forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, og fleiri hafa lagt áherslu á fullveldi, valdaframsal, löggjafarvald og dómsvald. Það er eðlilegt að spurt sé, en það þarf að skoða fleiri hliðar og spyrja:

Hvaða áhættu tekur Ísland ef við höldum áfram á sömu efnahagslegu og samfélagslegu braut og síðustu áratugi?

Sú spurning snýst ekki síður um sjálfstæði Íslands, lýðræði, öryggi, samkeppnishæfni og lífskjör komandi kynslóða.

Framtíðarsýn – hvernig viljum við sjá Ísland árið 2050?

Enginn veit hvernig Ísland verður árið 2050.

Enginn veit hvernig gervigreind mun umbreyta atvinnulífinu, hvernig alþjóðaviðskipti þróast eða hvaða náttúruhamfarir og öryggisáskoranir bíða okkar.

En eitt vitum við. Þær ákvarðanir sem við tökum í dag munu hafa áhrif á líf barna okkar og barnabarna næstu 30 til 60 árin.

Þess vegna eigum við að spyrja:

Hvernig byggjum við upp Ísland sem verður sterkara, öruggara og samkeppnishæfara fyrir komandi kynslóðir?

Þetta er stærsta og ábyrgðafyllsta verkefnið okkar.

Framtíðin krefst nýrrar hugsunar og samstarfs

Á næstu áratugum mun samkeppni þjóða í auknum mæli ráðast af því hvar vel menntað fólk kýs að búa, hvar nýsköpun verður til og hvar alþjóðleg fyrirtæki velja að fjárfesta.

Í þeirri samkeppni skipta náttúruauðlindir miklu máli. En þær duga ekki einar og sér. Stöðugt efnahagsumhverfi, samkeppnishæfur fjármagnskostnaður, öflugt menntakerfi og traust alþjóðlegt samstarf verða sífellt mikilvægari.

Hvora leiðinna eigum við að velja?

Önnur er að halda áfram með það efnahagsumhverfi sem við þekkjum. Umhverfi sem um áratugaskeið hefur einkennst af háum vöxtum, endurteknum gengissveiflum, verðbólgu og meiri óvissu en hjá flestum nágrannaríkjum okkar.

Hin leiðin er að kanna hvort Ísland geti samið sig inn í efnahagsumhverfi sem byggir á stöðugri gjaldmiðli, lægri fjármagnskostnaði, fjölbreyttari atvinnumöguleikum og sterkari samkeppnishæfni.

Þjóðaratkvæðagreiðslan í ágúst ákveður ekki hvort Ísland gangi í Evrópusambandið. Hún ákveður aðeins hvort við eigum að fá að sjá samninginn áður en þjóðin tekur endanlega ákvörðun. Er það ekki eðlileg krafa í lýðræðisríki?

Sjálfstæði er líka spurning um styrk

Sjálfstæði felst ekki aðeins í því hver setur lögin. Það felst einnig í því hvort þjóð hafi burði til að tryggja íbúum sínum stöðugt efnahagslíf, öflugt atvinnulíf, örugg störf, sterka innviði og getu til að takast á við stór áföll.

Við búum í heimi þar sem netárásir, stríð, farsóttir, truflanir á alþjóðaviðskiptum og loftslagsbreytingar geta haft gríðarleg áhrif á lítil ríki.

Við búum jafnframt á eldfjallaeyju þar sem náttúruhamfarir minna okkur reglulega á að öryggi er ekki sjálfgefið. Við getum ekki komið í veg fyrir eldgos eða jarðskjálfta. En við getum byggt upp sterkara efnahagslegt bakland, aukið viðnámsþrótt samfélagsins og styrkt alþjóðlegt samstarf áður en áföll verða. Við tryggjum ekki eftir á.

Gjaldmiðillinn hefur áhrif á daglegt líf

Gjaldmiðill er ekki aðeins hagfræðilegt hugtak. Hann birtist í raun í afborgun húsnæðislánsins og í verðbólgunni sem rýrir kaupmáttinn. Í kostnaði fyrirtækja við að fjárfesta og fjölda nýrra starfa í takt við breytta heimsmynd.

Hvort sparnaður heldur verðgildi sínu, m.a. lífeyrir og í því hvort ungt fólk sér framtíð sína á Íslandi.

Þetta eru ekki kenningar. Öll íslensk heimili og fyrirtæki þekkja sögu undangenginna áratuga.

Berum saman Möltu og Ísland

Margir hafa bent á að ný ríki sem koma inn í ESB hafi náð að bæta stöðu sína verulega. Ísland hefur náð að bæta stöðu sína m.a. með EES samningi, en það vatnar undan honum og hann gefur okkur ekki fullt viðskiptafrelsi.

En skoðum aðeins betur nýlegt raundæmi. Malta gekk í Evrópusambandið árið 2004 og tók upp evruna árið 2008.

Í dag njóta heimili þar húsnæðislána með um 2% vöxtum.

Fyrirtæki fjármagna sig almennt á um 3–4% vöxtum.

Atvinnuleysi er meðal þess lægsta í Evrópu og landið hefur byggt upp fjölbreytt atvinnulíf sem laðar að sér alþjóðlega fjárfestingu.

Á sama tíma hafa íslensk heimili og fyrirtæki búið við mun hærri fjármagnskostnað og meiri óvissu.

Það sem gerir samanburðinn sérstaklega athyglisverðan er að Malta á ekki fiskimið, jarðhita, vatnsafl né aðrar þær náttúruauðlindir sem Ísland býr yfir.

Ísland hefur því mun sterkari náttúrulegar forsendur til verðmætasköpunar. Spurningin er því ekki hvort við eigum auðlindir, heldur hvort við höfum skapað það efnahagsumhverfi sem gerir okkur kleift að nýta þær til fulls?

Ef Malta hefur náð þessum árangri með mun færri náttúrulegum styrkleikum en Ísland, hvað gæti Ísland þá áorkað ef við sameinuðum auðlindir okkar, þekkingu og samkeppnishæfara efnahagsumhverfi?

Framtíð íslenskrar tungu og menningar

Framtíðarsýn Íslands snýst ekki aðeins um hagvöxt. Hún snýst einnig um það sem gerir okkur að sjálfstæðri þjóð. Íslenska tungan, bókmenntirnar, listirnar og menningararfurinn eru meðal okkar mikilvægustu auðlinda.

Á tímum gervigreindar og vaxandi áhrifa ensku verður sífellt mikilvægara að fjárfesta í íslenskri máltækni, rannsóknum, þýðingum og menningarstarfi.

Evrópusambandið hefur um árabil stutt smærri tungumál og menningu aðildarríkja með sérstökum áætlunum um rannsóknir, máltækni og styrkjum til listgreina og menningarstarfs. Það getur styrkt og opnað ný tækifæri fyrir okkar góða listafólk.

Fyrir litla þjóð skapar slíkt samstarf meiri möguleika til á að við getum viðhaldið og eflt íslenska tungu.

Framtíðarsýn fyrir Ísland árið 2050 hlýtur einnig að fela í sér að íslensk tunga verði áfram lifandi, öflug og taki þátt í stafrænni þróun, m.a. gervigreindarinnar.

Hvað gerist ef við breytum engu?

Við eigum líka að ræða þá áhættu. Ef við höldum áfram á sömu braut er líklegt að við búum áfram við efnahagsumhverfi þar sem fjármagn er dýrara og sveiflur meiri en hjá mörgum helstu samkeppnisþjóðum okkar.

Á sama tíma mun samkeppni um fjárfestingar, nýsköpun og menntun harðna.

Viljum við velja óbreytt efnahagsumhverfi? Eða eigum við ekki að lágmarki að kynna okkur hvort önnur leið geti skapað sterkari stöðu fyrir Ísland og sjálfstæði þjóðarinnar til framtíðar?

Ábyrgð okkar er gagnvart komandi kynslóðum

Núlifandi kynslóð Íslendinga ber ábyrgð á því að hugsa lengra en til næstu kosninga.

Við eigum möguleika á að velja leið sem skapar meira öryggi fyrir börn okkar og barnabörn.

Við eigum ekki að hafna tækifærum af ótta né samþykkja þau í blindni.

Við eigum að afla upplýsinga með því að sjá samninginn. Þá getum við borið saman kosti og galla og í framhaldinu tökum við upplýsta ákvörðun.

Þjóðaratkvæðagreiðslan í ágúst snýst ekki um að ganga í Evrópusambandið.

Hún snýst um hvort við viljum fá allar staðreyndir á borðið áður en við tökum eina stærstu stefnumótandi ákvörðun sem Ísland stendur frammi fyrir á þessari öld.

Við skulum ekki óttast breytingar. Þær verða, en styrkur okkar er að við veljum sjálf okkar leið til breytinga sem styrkja okkar stöðu í ótryggum heimi.

Framtíðarsýn felst í því að þora og gefa sér tíma til að skoða alla valkosti, velja þá leið sem þjónar Íslandi best og skapa komandi kynslóðum meira öryggi, meiri hagsæld, öflugri menningu og sterkari stöðu í heimi sem verður allt öðruvísi árið 2050 en hann er í dag.

Höfundur er viðskiptafræðingur með MS í stjórnun og stefnumótun – áhugamaður um framtíð og öryggi Íslands.