Mjall­hvít og dvergarnir sjö

Í morgunsárið varð mér sterkt hugsað til gamla ævintýrisins um Mjallhvíti og dvergana sjö. Við fyrstu sýn virðist þetta vera einföld saga um hið góða og hið illa, en ef við rýnum betur í táknmyndirnar blasir við sláandi greining á nútímanum, hvort sem litið er til heimsstjórnmálanna, þar sem persónur eins og Donald Trump gnæfa yfir, eða okkar eigin litla Íslands.

Spegill, spegill: Þegar sjálfhverfan situr í hásætinu

Kjarni vandans er sjálfsupphafning spegilsins. Drottningin spyr daglega: „Hver á landi fegurst er?“ Þetta er ekki spurning um útlit, heldur stjórnlausa þörf fyrir stöðuga staðfestingu á eigin ágæti. Í heimi valdhafa sem þjást af þessu heilkenni, skipta staðreyndir eða velferð almennings engu máli; það eina sem skiptir máli er endurspeglingin í speglinum. Ef raunveruleikinn (eða fréttirnar) sýna eitthvað annað eða véfengja „fegurstu“ myndina, er ráðist gegn sendiboðanum af mikilli hörku. Þetta höfum við séð endurtekið; þegar valdhafar niðurlægja gagnrýnisraddir, gera lítið úr þeim eða losa sig við þær.

Að varpa eigin óöryggi á aðra

Valdhafar sem eru helteknir af eigin mikilvægi eiga það sameiginlegt með vondu stjúpmóðurinni að geta ekki horfst í augu við eigin bresti. Í stað þess að líta inn á við, varpa þeir sínu djúpa óöryggi sem er það sem raunverulega liggur undir sjálfsupphafningunni, yfir á aðra. Mjallhvít verður að skotmarki einfaldlega vegna þess að hún er til og hún er heiðarleg. Í pólitík og í samfélaginu sjáum við þetta þegar saklausir hópar eða einstaklingar eru gerðir að blórabögglum fyrir öllu sem aflaga fer. „Hún verður að hverfa,“ segir drottningin, ekki vegna þess að Mjallhvít gerði eitthvað af sér, heldur vegna þess að ljómi hennar afhjúpar tómleika drottningarinnar og ógnar vel pússaðri glansmynd hennar.

Dvergarnir og samfélagið

Við skulum ekki gleyma dvergunum sjö. Þeir tákna vinnusama almenninginn sem reynir að búa til skjól í skóginum í skugga valdsins. Vandinn sem við stöndum frammi fyrir er, hversu varnarlaust samfélagið er gagnvart slíku ógnarvaldi, og einstaklingum í valdastöðum sem skeyta engu um aðra. Við vitum að eitraða eplið er til staðar, við vitum að eitthvað er mjög rangt en enginn virðist vita hvernig á að stöðva það. Sumir þegja. Aðrir aðlagast. Enn aðrir vona að þetta gangi yfir. En á meðan heldur skaðinn áfram.

Kannski er það þess vegna sem þetta ævintýri lifir enn. Það segir ekki bara sögu um vonda drottningu. Það segir sögu um samfélag sem stendur ráðþrota frammi fyrir manneskjum sem eru svo uppteknar af eigin spegilmynd að þær geta ekki lengur séð aðra sem manneskjur.

Boðskapurinn

Boðskapurinn er þó skýr: Til að lifa af yfirgang og drottnunarstjórnun þarf að vaxa úr barnalegu sakleysi eða jafnvel dofa og meðvitundarleysi yfir í þroskaða meðvitund um hvað er raunverulega rétt og hvað er raunverulega rangt og hafa kjark til að standa með því.

Ég held að sterkasta leiðin til að sporna við þessari þróun er að við sem samfélag, sem einstaklingar gefumst aldrei upp við að að halda í dómgreindina, verja sannleikann og leyfa heilbrigðri gagnrýni að hljóma. Því um leið og gagnrýnisraddir eru þaggaðar niður, og fólk hættir að þora að benda á það sem er rangt, eða það sem má betur fara, þá erum við komin á mjög hættulega braut.

Að lokum kennir sagan okkur að þótt mikilmennska og sjálfsdýrkun geti ríkt um stund, þá eru það mannleg gæska og sannleikurinn sem á endanum fá spegilinn til að bresta og eitrið til að missa mátt sinn. En það kostar oft mikið að standa gegn slíkum öflum. Og stundum virðist hið góða nánast þurfa að brotna áður en það nær að sigra.

Höfundur er nemi í skapandi skrifum við Háskólann í Malmö og CFT þerapisti.