Landa­kort sam­tímans og átta­viti sögunnar

Þegar Ísland ákveður að taka þátt í máli þar sem Ísrael er sakað um þjóðarmorð er það ekki lítið skref. Slík ásökun er ein sú þyngsta sem hægt er að leggja á ríki samkvæmt alþjóðalögum. Orðið sjálft varð til í skugga einnar myrkustu stundar tuttugustu aldar.

Hugtakið „þjóðarmorð“ varð ekki til í pólitískri umræðu samtímans. Það varð til eftir Helförina. Árið 1944 reyndi pólsk-gyðinglegi lögfræðingurinn Raphael Lemkin að finna orð yfir það sem hann sá gerast í Evrópu: Kerfisbundna útrýmingu heilrar þjóðar.

Til að lýsa þessum glæp bjó hann til nýtt orð. Hann sameinaði gríska orðið genos — þjóð eða ætt — og latneska orðið caedere — að drepa.

Úr varð orðið genocide.

Markmið hans var ekki að skapa slagorð fyrir pólitíska umræðu heldur lagalegt hugtak sem gæti verndað þjóðir gegn skipulagðri útrýmingu.

Árið 1948 samþykktu Sameinuðu þjóðirnar samninginn um varnir gegn þjóðarmorði. Þar var hugtakið skilgreint með mikilli nákvæmni. Það nægir ekki að stríð sé hræðilegt. Til að teljast þjóðarmorð þarf að sanna sérstakan ásetning: Að eyða þjóð eða trúarhópi sem slíkum.

Þess vegna hafa alþjóðadómstólar aðeins í örfáum tilvikum komist að þeirri niðurstöðu að þjóðarmorð hafi átt sér stað.

Orðið varð til til að vernda þjóðir frá útrýmingu. Það er því sögulega sérstakt augnablik þegar sama orðið er notað í umræðu um þjóð sem sjálf reis úr ösku slíkrar útrýmingar.

Þetta þýðir ekki að það megi ekki spyrja spurninga og gagnrýna. En það þýðir að við ættum að staldra við áður en við ofnotum orðið og bjögum merkingu þess eða vopnavæðum það sem slagorð.

Hvað erum við þá í raun að ræða þegar Ísland tekur þátt í máli gegn Ísrael fyrir Alþjóðadómstólnum?

Landakort nútímans

Þegar maður les þingsályktun Alþingis frá 2023 er tónninn fremur varfærinn. Þar er fordæmt ofbeldi gegn almennum borgurum. Þar er fordæmt hryðjuverk Hamas. Þar er gagnrýni á hernaðaraðgerðir Ísraels. Þar er kallað eftir virðingu fyrir alþjóðalögum og mannréttindum.

Það er pólitísk ályktun sem reynir að halda jafnvægi.

En þegar umræðan færist yfir í fréttir og samfélagsmiðla virðist frásögnin stundum einfaldari: Ísland tekur þátt í máli gegn Ísrael.

Þarna vaknar spurning.

Hvað er nákvæmlega verið að gera — lagalega, pólitískt og siðferðilega?

Og er það í raun sami hluturinn?

Evrópa hefur í gegnum söguna farið í gegnum ólíkar birtingarmyndir gagnvart gyðingum… stundum trúarlegar, stundum þjóðernislegar, stundum siðferðilegar.

Í dag birtist það oft svona:

„Við gagnrýnum ekki gyðinga – við gagnrýnum Ísrael.“

En í mörgum tilvikum verður niðurstaðan sú sama — sérstök siðferðileg meðferð á einni þjóð.

Kannski er sagan, trúin og orðræðan flóknari en við höldum.

Áttavitinn

Þegar menn villast í fjöllunum nota þeir tvennt: Landakort og áttavita.

Landakortið sýnir hvar þú stendur.

Áttavitinn segir þér í hvaða átt þú ferð.

Í umræðunni um Ísrael virðist stundum vera öfugt farið. Við horfum á landakort samtímans aftur og aftur — nýjustu fyrirsagnirnar, nýjustu siðferðilegu yfirlýsingarnar, nýjustu átökin og beittustu slagorðin.

En áttaviti sögunnar er lagður til hliðar.

Og fyrir kristið fólk er sá áttaviti ekki aðeins sagan sjálf heldur líka Ritningin — textar sem hafa talað um þessa Ísraels þjóð í þúsundir ára.

Borg sem sagan sleppir ekki

En þegar maður stígur eitt skref aftur á bak kemur í ljós að þessi umræða snýst ekki aðeins um eina ákæru eða eitt stríð.

Hún snýst um borg.Borg sem hefur staðið í miðju sögunnar í þrjú þúsund ár.

Jerúsalem.

Ekki stór borg.

En borg sem sagan virðist ekki geta sleppt.

Fáar borgir í heiminum hafa lifað jafn stormasama sögu. Sagnfræðingar benda á að Jerúsalem hafi verið ráðist á yfir fimmtíu sinnum, verið umsetin tugum skipta og eyðilögð að minnsta kosti tvisvar algjörlega. Henni hefur verið stjórnað af mörgum ólíkum heimsveldum í gegnum aldirnar.

Samt virðist sagan aftur og aftur snúa aftur að þessari borg.

Sagan tengir Ísland líka við þessa þróun. Þegar Sameinuðu þjóðirnar samþykktu skiptingaráætlunina árið 1947 studdi Ísland stofnun Ísraelsríkis, og íslenski sendiherrann var meðal þeirra sem stóðu að þeirri ákvörðun sem leiddi til stofnunar ríkisins árið 1948.

Kristin trú á djúpar rætur í sögu Ísraels, og það gefur umræðunni sérstaka vídd.

Saga Evrópu og gyðinga er ein sú flóknasta í sögu álfunnar. Frá trúarlegum átökum miðalda til hörmunga Helfararinnar hefur samband Evrópu við gyðinga mótað siðferðilega sjálfsmynd álfunnar.

Lóðlína réttlætisins

Í Jesaja er réttlæti líkt við mælitæki byggingarmannsins:

„Ég gjöri réttinn að mælivað og réttlætið að mælilóði“ (Jes 28:17).

Myndin er einföld. Þegar hús er reist þarf að mæla grunninn rétt. Ef mælistikan er skökk verður byggingin líka skökk.

Þessi mynd vekur spurningu þegar litið er á alþjóðlega umræðu um Ísrael.

Er sama mælistikan notuð gagnvart öllum ríkjum?

Eða er mælingin stundum önnur þegar kemur að þessari litlu þjóð við austurströnd Miðjarðarhafs?

Aflraunasteinn þjóðanna

Spámaðurinn Sakaría talar um Jerúsalem sem aflraunastein þjóðanna (Sak 12:3).

Aflraunasteinn er steinn sem menn reyna að lyfta til að sýna mátt sinn.

En þeir hrufla sig og slasa sig á honum.

Í sama kafla segir einnig:

„Þeir munu líta til mín, til hans sem þeir lögðu í gegn“ (Sak 12:10).

Kristnir guðfræðingar hafa lengi séð í þessum orðum vísun til Messíasar.

Þegar spámenn Gamla testamentisins lýsa Jerúsalem nota þeir mynd sem er bæði einföld og sterk. Borgin verður eins og steinn sem þjóðir heimsins reyna að lyfta. Í tilrauninni meiða þær sjálfar sig.

Í hebreska textanum er myndin mjög sterk. Hún lýsir stórum steini sem menn reyna að lyfta. Sá sem reynir meiðir sjálfan sig. Myndin er ekki aðeins hernaðarleg. Hún er líka sálfræðileg og pólitísk.

Ritningin snýr aftur og aftur að sömu mynd:

„Steinninn sem smiðirnir höfnuðu er orðinn að hyrningarsteini“ (Slm 118:22).

Jesús vitnar í þessi orð í þegar hann er í Jerúsalem:

„Steinninn sem smiðirnir höfnuðu er orðinn að hyrningarsteini“ (Matt 21:42).

Og hann bætir við:

„Sá sem fellur á þennan stein, mun sundur molast, og þann sem hann fellur á, mun hann sundur merja“ (Matt 21:44).

Annað hvort auðmýkir viðkomandi sig og byggir á bjarginu eða kvosast

Sama mynstur birtist einnig í spádómum Esekíels.Esekíel 38 lýsir stærri hernaðarlegri mynd. Þjóðir safnast til i. Góg leiðir bandalag. Ísrael er lýst sem þjóð sem hefur verið safnað saman frá mörgum þjóðum.

Guð grípur sjálfur inn í.

Markmiðið er sagt skýrt:

Þjóðirnar muni læra að þekkja hann (Esek 38:16, 23).

Spegillinn

Í hvert sinn sem Ísrael kemur upp í alþjóðlegri umræðu virðist eins og spegill sé settur upp.

Sumir sjá í honum óréttlæti, aðrir sjá sögu, enn aðrir trúarlega arfleifð.

Spurningin er ekki aðeins hvað við sjáum í speglinum… heldur hvaðan spegillinn sjálfur kemur.

Mismunandi guðfræðileg gleraugu

Kristnir menn lesa þó söguna ekki allir á sama hátt.Sumir telja að kirkjan hafi tekið við hlutverki Ísraels í frelsissögunni.Aðrir telja að saga Ísraels í ritningunni sé ekki lokið.

Textar eins og Galatabréfið 3 eru stundum notaðir til að segja að allir sem trúa á Krist séu niðjar Abrahams.

Aðrir benda á orð Páls:

„Guð hefur ekki hafnað þjóð sinni“ (Róm 11:1).

Umræðan hefur staðið í aldir.

Jerúsalem og Olíufjallið

Þegar Jesús kemur til Jerúsalem í lok þjónustu sinnar segir hann:

„Jerúsalem, Jerúsalem! Þú sem líflætur spámennina og grýtir þá sem sendir eru til þín“ (Matt 23:37).

Skömmu síðar gengur hann út úr musterinu og segir:

„Hér mun ekki eftir látinn steinn yfir steini“ (Matt 24:2).

Síðan sest hann á Olíufjallið.

Lærisveinarnir spyrja hann:

„Hvert mun tákn komu þinnar og endaloka veraldar?“ (Matt 24:3).

Fyrstu orð Jesú eru athyglisverð… þau eru viðvörun:

„Varist að láta nokkurn leiða yður í villu“ (Matt 24:4).

Sálmur þjóðanna

Ritningin lýsir metnaði þjóðanna á svipaðan hátt annars staðar:

„Hví geisa heiðingjarnir og hví hyggja þjóðirnar á fánýt ráð? Konungar jarðarinnar ganga fram og höfðingjarnir bera ráð sín saman gegn Drottni og hans smurða… Sá sem situr á himni hlær. Drottinn gjörir gys að þeim“ (Slm 2:1–4).

Dómur þjóðanna

Í sömu ræðu talar Jesús um dag þegar „allar þjóðir munu safnast frammi fyrir honum“ (Matt 25:32).

Og þá segir gyðingurinn Jesús:

„Sannlega segi ég yður: það sem þér gjörðuð einum minna minnstu bræðra, það hafið þér gjört mér“ (Matt 25:40).

Þannig í samhengi textans vísar Jesús til framkomu okkar við hans minnstu bræður.

Evrópa og gyðingar

Saga Evrópu og gyðinga er ein sú flóknasta í sögu álfunnar. Frá trúarlegum átökum miðalda til hörmunga Helfararinnar hefur samband Evrópu við gyðinga mótað siðferðilega sjálfsmynd álfunnar.

Vesturlönd tala gjarnan um mannréttindi og réttlæti eins og þessi hugtök hafi orðið til í tómarúmi. En siðferðilegt tungumál Vesturlanda óx upp úr menningu sem mótaðist í aldaraðir af því sem oft er kallað gyðing-kristin arfleifð.

Lokaspurningin

Í þrjú þúsund ár hafa þjóðir heimsins komið að þessari borg með eigin landakort í höndunum.

En Jerúsalem minnir mann á að landakort samtímans segir ekki alla söguna.

Kannski er það þess vegna sem spámaðurinn Sakaría kallaði borgina aflraunastein þjóðanna.

Kannski er sagan, trúin og orðræðan flóknari en við höldum.

Og kannski er stærsta áskorunin í þessari umræðu ekki að velja lið, heldur að staldra við og spyrja:

Hvaðan kemur sú mynd sem við höfum af Ísrael, gyðingum og sögunni sjálfri?

Höfundur er guðfræðingur.