Eins og í tann­læknastól án deyfingar: Dauðar lag­línur á Myrkum músík­dögum

Sinfóníuhljómsveit Íslands á Myrkum músíkdögum 29. janúar í Eldborg í Hörpu.

• Bára Gísladóttir DÆGRIN – frumflutningur
• Sir James Macmillan Básúnukonsert
• María Huld Markan Sigfúsdóttir Benthos- frumflutningur
• Snorri Sigfús Birgisson Konsert nr. 2 fyrir hljómsveit

Verið velkomin á Myrka músíkdaga. Hátíðina þar sem laglínur fara til að deyja.

Tómarúm sálarinnar

Músíkdagarnir hafa verið mis-sársaukafullir í gegnum tíðina. Oft hafa þeir ekki snúist um „tónlist“ í hefðbundnum skilningi, heldur „hljóðheim“. Og hver er þessi hljóðheimur? Jú, hann er yfirleitt samsettur af þessum meginþáttum: Langri, vandræðalegri þögn þar sem tónskáldið (í rúllukragabol, að sjálfsögðu) starir út í salinn. Og áhorfendur þora ekki að hósta af ótta við að eyðileggja „verk“ sem heitir Tómarúm sálarinnar nr. 4.

Svo gerist það. Einhver misþyrmir saklausu sellói með bogasög, eða slær píanó með frosnum ýsuflökum. Þetta kallast „extended technique“. Á mannamáli nefnist þetta að kunna ekki að spila á hljóðfærið. Svo bætist við hljóðið af ísskáp sem er að bila, spilað afturábak á 120 desibelum, blandað við upptöku af barni að gráta ofan í brunni.

Ég er auðvitað að grínast (aðallega). Myrkir músíkdagar voru kannski svona einhvern tímann, þegar menn eins og Atli Heimir Sveinsson virkilega REYNDU að hneyksla fólk svo mikið að það missti gervitennurnar ofan í tebollann sinn. Tónleikarnir á fimmtudagskvöldið voru hins vegar lítt hneykslanlegir, þótt ekki væru þeir alltaf skemmtilegir, a.m.k. ekki í Disney-skilningi þess orðs.

Dýpið og Facebook

Myrkir músíkdagar samanstanda af mörgum tónleikum yfir örfáa daga; hér er aðeins verið að fjalla um eina tónleika, framlag Sinfóníuhljómsveitar Íslands – svo því sé haldið til haga.

Fyrsta verkið á dagskránni var Benthos (forngríska sem þýðir „djúp sjávar“) eftir Maríu Huld Markan Sigfúsdóttur. Það var, ef ég á að segja eins og er, besta upphaf sem Myrkir músíkdagar geta óskað sér. Tónsmíðin var falleg án þess að biðjast afsökunar á því.

María er hvað þekktust fyrir að vera í hljómsveitinni amiinu og hefur starfað með Sigurrós. Það heyrðist hér, því strengirnir voru hnausþykkir og munúðarfullir. Þetta var ekki „neðansjávarstemning“ í einhverjum ódýrum Aquaman-skilningi. Nei, undiraldan var aðlaðandi og hélt manni föngnum.

Maður gleymdi að hósta, hreyfa sig, eða tékka á hvað var að gerast á Facebook (sem er stórt afrek fyrir nútímamanninn). Flæðið var áhrifamikið og vel stýrt: straumar sem tóku sífelldum breytingum, skiptu sér, rákust saman og hurfu svo ofan í djúpið.

Básúnur og björgunarbátar

Því næst kom tónsmíð eftir eitt þekktasta tónskáld samtímans, James MacMillan. Hann stjórnaði sjálfur, sem gaf kvöldinu smá „alþjóðlegan“ glans – svona eins og þegar Gordon Ramsay mætir í eldhúsið, nema án blótsyrðanna.

Jón Arnar Einarsson spilaði afburðavel á einleiksbásúnuna. Það voru allt frá tónum sem hljómuðu eins og mannsrödd (mögulega barítónsöngvari í tilvistarkreppu) yfir í beittan málm sem skar sig í gegnum hljómsveitina, líkt og ljóskastari á björgunarbáti.

Verkið var blanda af dansandi líkamsorku og innri alvöru; tónlistin var einhvern veginn bæði að djamma og biðja til Almættisins á sama tíma. MacMillan er kaþólskur og greinilega mjög trúaður, enda er tónlistin hans andleg í besta skilningi þess orðs.

Í tannlæknastólnum án deyfingar

Eftir hlé breyttist andrúmsloftið – og þá ekki í jákvæðum skilningi. Verkið eftir Báru Gísladóttur var í grunninn óaðlaðandi hljóðveggur og dauðar laglínur. Það byrjaði rólega, nánast eins og verið væri að bjóða upp í dans, en svo var manni hrint niður stigann.

Þetta er kannski í takt við annað sem Bára hefur samið, sem er oftar en ekki myrkt. Henni hefur á tíðum tekist vel upp, m.a. verið tilnefnd til tónlistarverðlauna Norðurlandaráðs, sem segir auðvitað heilmargt. Mér leið samt eins og ég væri í tannlæknastól án deyfingar. Það var ekki þessi tegund óþæginda sem leiða til einhvers, merkingarþrungin átök, eins og hjá MacMillan. Nei, þetta voru óþægindi sem virtust vera markmiðið sjálft.

Vissulega var hljóðmyndin ísmeygileg og vel ígrunduð. Samspil ólíkra hljóðfærahópa bjuggu til annarlega stemningu sem hefði sómt sér í hryllingsmynd um andsetningu og særingar. Tónskáldið reyndi greinilega að skapa ógn og skelfingu, og það tókst svo sannarlega. En ég myndi ekki vilja upplifa það aftur. Má ég biðja um deyfingu næst, takk fyrir.

Og excelskjalið...

Síðast á dagskránni var konsert fyrir hljómsveit eftir Snorra Sigfús Birgisson. Hann var, svo vægt sé til orða tekið, býsna óspennandi. Tilfinningin var dálítið eins og verið væri að lesa upp úr símaskránni (fyrir þá sem muna hvað það er) eða fara yfir fundargerð húsfélagsins í tuttugu mínútur.

Nöfnin voru til staðar, röðin var rétt, raddbeitingin ágæt... en til hvers? Það vantaði það sem maður leitar að á tónleikum: ástæðu til að halda áfram að hlusta.

Tónmálið var frekar milt, dálítið grátt. Mismunandi raddir sköpuðu samhljóma sem gáfu í skyn frekar en að merkingunni væri slengt framan í áheyrandann. Það var hvorki afgerandi framúrstefnulegt, eins og MacMillan, eða einfalt og fallegt eins og hjá Maríu Huld.

Snorri var tónlistarkennari í 40 ár og hér var kennarinn að kenna öðrum kennurum. Tónlistin var ágætlega skipulögð og með hápunktum sem var dreift úr á „réttan hátt“. Niðurlagið var líka rökrétt, en maður vill meira en það. Maður vill listaverk; ekki bara handverk. Heildarútkoman var því miður hvorki fugl né fiskur.

Niðurstaða

Tónleikarnir voru skólabókardæmi um and-klímax: Fyrri hlutinn var veisla fyrir eyru og sál, með MacMillan og Maríu í aðalhlutverki. En eftir hlé? Þrúgandi leiðinda- og hávaðapakki sem lét mann skjögra út, D-vítamínskorturinn enn verri en áður. Hið góða og innblásna dugar nefnilega skammt þegar endirinn er biðstofudvöl í helvíti.