Iðju­þjálfun í verki

Alþjóðlegur dagur iðjuþjálfunar er þann 27. október ár hvert. Iðjuþjálfar um allan heim nýta tækifærið til að fagna faginu og kynna störf sín. Iðjuþjálfar hér á landi eru á fimmta hundrað, flest starfa á höfuðborgarsvæðinu og Norðurlandi. Þema alþjóðlega dagsins er „Iðjuþjálfun í verki.“

Iðjuþjálfun er vaxandi faggrein um allan heim og viðfangsefnin fjölbreytt. Leiðarljós í starfinu er ávallt að standa vörð um og efla iðju, þátttöku, heilbrigði og velferð einstaklinga, hópa og samfélaga. Iðjuþjálfar eru löggild heilbrigðisstétt með fjögurra ára háskólamenntun að baki og starfsleyfi frá Embætti landlæknis. Nám í iðjuþjálfun fer fram við Háskólann á Akureyri.

Iðjuþjálfar búa yfir sérþekkingu á iðju mannsins og í brennidepli er samspil einstaklings, iðju og umhverfis. Þjónusta iðjuþjálfa er heilbrigðisþjónusta í grunninn. Í henni felst ýmist bein íhlutun eða meðferð fyrir einstaklinga og hópa, en einnig ráðgjöf, stuðningur og kennsla. Iðjuþjálfar starfa með fólki á öllum aldri sem af einhverjum ástæðum glímir við iðjuvanda sem hamlar þeim í hversdeginum og hindrar þátttöku í samfélaginu.

Mikilvægt að grípa inn snemma

Iðjuþjálfar aðstoða fólk við að láta hversdaginn ganga upp. Þeir eru ein af lykilstéttunum innan endurhæfingar. Fagið byggir á vel skilgreindri fræðasýn, gagnreyndri þekkingu og viðurkenndu verklagi. Starfsvettvangur iðjuþjálfa er einkum innan heilbrigðis- og félagsþjónustu, skóla, félagasamtaka, hjá sjálfseignarstofnunum og einkafyrirtækjum. Við getum öll verið sammála um mikilvægi þess að efla forvarnir og endurhæfingu. Slíkt borgar sig margfalt hvernig sem á það er litið. Það þarf að vera hægt að grípa inn áður en iðjuvandi fólks verður of mikill og hamlandi með tilheyrandi heilsubresti. Með því að tryggja gott aðgengi fólks með vægari færniskerðingar að endurhæfingarúrræðum, þar sem snemmtæk íhlutun er í forgrunni má fyrirbyggja þörf á sérhæfðari og dýrari þjónustu síðar. Rannsóknir benda ennfremur til þess að brýnt sé að veita faglega og góða eftirfylgd að lokinni endurhæfingu. Víða er pottur brotinn í þeim efnum hér á landi og aðgengi að þjónustu iðjuþjálfa er ekki greitt.

Endurhæfing er leið til sjálfbærni

Vesturlönd eru í velferðarkreppu, það er staðreynd. Í ljósi hlutfallslegrar fjölgunar aldraðra verða á næstu árum færri vinnandi hendur til halda velferðarsamfélaginu gangandi samhliða því að þörf fyrir þjónustu munu aukast. Heilbrigðis - og félagsþjónusta hér á landi er ekki sjálfbær og það hafa iðjuþjálfar eins og aðrar heilbrigðisstéttir bent á lengi. Finna þarf nýjar leiðir og setja forvarnir og endurhæfingu í forgang með markvissum aðgerðum. Þjónusta endurhæfingarstétta eins og iðjuþjálfa þarf að verða mun aðgengilegri. Samkvæmt aðgerðaáætlun stjórnvalda sem sett var fram í lok árs 2020 átti að koma á fót endurhæfingarteymum í öllum heilbrigðisumdæmum, einu í hverju umdæmi en tveimur til þremur á höfuðborgarsvæðinu. Árið er 2025 og enn er fátt um fína drætti. Er ekki kominn tími til að hrinda aðgerðum í framkvæmd? Þetta með sjálfbærnina reddast ekki bara.

Heilsugæslan lykilþáttur

Fyrsta stigs þjónusta fer fram í heilsugæslu, félagsþjónustu og innan skólakerfisins. Til þess að endurhæfing sé í alvöru hluti af snemmtækum inngripum þá þurfa úrræðin að vera aðgengileg í nærumhverfi fólks – í lágþröskuldaþjónustu eins og heilsugæslunni! Tökum sem dæmi hana Hermínu Hannesdóttur sem er 85 ára og býr ein. Hún bjargar sé nokkuð vel heima en er orðin léleg til gangs, glímir við svima og er hrædd um að detta. Þessi staða veldur henni óöryggi og kvíða. Hermína veit upp á hár, eftir að hafa gúgglað í spjaldtölvunni sinni að hún þarf að fá iðjuþjálfa heim til að hjálpa sér að meta þörf fyrir hjálpartæki og aðlögun svo fyrirbyggja megi byltur. Hún sá allskonar fín handföng og sturtustóla á netinu sem kæmu að gagni. Hermína hringir á heilsugæslustöðina til að panta tíma hjá iðjuþjálfa. Nei því miður – enginn slíkur hér segir stúlkan í móttökunni.

Ég skora á stjórnvöld að taka á sig rögg og koma endurhæfingarteymum á laggirnar sem fyrst og bæta þannig aðgengi að þjónustu iðjuþjálfa og annarri nauðsynlegri endurhæfingu í nærumhverfi fólks. Hvernig væri að leggja alvöru áherslu á forvarnir og endurhæfingu – það margborgar sig samkvæmt vísindum!

Höfundur er formaður Iðjuþjálfafélags Íslands.