Þegar viska breytist í vopn Þórdís Hólm Filipsdóttir skrifar 12. september 2025 07:07 Þú lest viskuorð, og í eitt augnablik kviknar ljós innra með þér. Setning, hugsun, sannleikur — og þú finnur hann bergmála. Já. Þetta er fyrir mig - fyrir þetta stend ég - þetta er ég væri ég orð á blaði. En svo, tíu sekúndum síðar, er það horfið. Af hverju? Því hugurinn er þannig gerður að hann beinist samstundis að öðru. Hugurinn stöðvast ekki til að leyfa hljómnum að líða um líkaman þinn. Hann sveiflast áfram, safnar hugsunum, pælingum og áreiti. En hljómurinn - þetta Aha snérist aldrei bara um orð. Í honum er líf - fræ sem skýtur rótum í þér . - tækifæri sem þér gefst,. Og oft prófar lífið jarðveginn strax. Þú lest um umburðarlyndi — og daginn eftir pirrar einhver þig og þú hneggjar á kommentakerfinu. Þú lest um þolinmæði — blótsyrðin koma um leið og svínað er fyrir þig á Miklubrautinni - en umferðin gefur þér tækifæri til að þjálfa hana. Þú lest um sannleikann — þú lýgur síðan að sjálfum þér eða öðrum- en samtalið gefur þér færi á að segja hann. Þú lest um auðmýkt — og samt hugsar þú strax og einhver leiðréttir þig: „Hann hefur rangt fyrir sér.“ Þú lest um tengsl — og daginn eftir lætur þú eins og þér líði vel, svo enginn sjái sprungurnar. Þú lest um þakklæti — og kvartar svo yfir veðrinu, kaffinu og fólkinu á leiðinni heim. Þú lest um mikilvægi tengsla — en hefur ekki eyrð til að hlusta á barnið þitt segja sögu sína. Þú lest um kærleikann — en ert með lista af fólki sem „á hann ekki skilið“. Þú lest um sjálfsást — og talar samt við þig eins og óvin. Þú lest um vinsemd — og gnístir tönnum yfir saklausri athugasemd. Við köllum þetta eðlilegt, sláum á létta strengi, klöppum okkur á bakið og hugsum: „Það er ekkert að. Allir gera þetta.“ Einar Jónsson: Heimskan (1916) – hún situr á hauskúpunni, reist af réttlætingu og sjálfsblekkingu. Ef þú ert fastur í viðjum vanans, sérðu ekki tenginguna. Þú sèrð hana kannski en vaninn á sviðið. Bergmálið situr eftir í höfðinu og nær aldrei inn í lífið þitt. Stundum birtist vaninn í annarri mynd. Í stað þess að snúa inn á við, snýrðu út á við. Þú tekur innsýnina og beinir henni að heiminum. Þú segir skoðun þína um það sem þér líkar ekki. Þú dæmir „ranglætið“ og skort á innsýn í öðrum. Og svo, nokkrum klukkustundum síðar, gerir þú sjálfur nákvæmlega það sem þú fordæmdir. Afþví þú tekur ekki eftir því - eða þú tekur eftir því en segir við sjálfan þig: Þetta er ekki það sama, þarna er stigsmunur. Þannig birtist spegillinn: vaninn er ennþá við stjórnvölinn og sjálfsblekkingin heldur þér föstum. Dómar og yfirlýsingar eru bergmál sundraðrar visku. Og stundum klæðir dómurinn sig upp sem hugrekki eða sem prins í ímynduðu landi. Þú fordæmir einhvern — forsætisráðherra, fræðimann, forseta, glæpamann, öryrkja, athafnamann eða moldríkan mann. Þér finnst gott að standa á sviði og lýsa yfir að þú samþykkir ekki gjörðir þeirra eða afleitar hugmyndir þeirra og hvernig þeir haga sér. Þú gerir jafnvel gys að þeim vegna þess að það örvar þig — hetjulegt skot af hugrekki. En það er aðeins tálsýn. Undir sýningunni kraumar þörfin að vera heyrður og metinn. Þar sem löngunin að leiðrétta, útskýra eða standa með málstaðnum leggst yfir allt sjónarsviðið. Sannleikurinn er erfiðari: Þú sérð ranglætið í öðrum en sjaldan í sjálfum þér. Og þannig gengur þú áfram með hvíslandi tómarúm innra með þér : ég og hinir. Minn hópur og hinn hópurinn. En hljóminum var aldrei ætlað að aðskilja. Honum var ætlað að sameina. Ekki til að sanna að þú hafir rétt fyrir þér, heldur til að auka dýpt þína. Ekki til að ala á fordómum, heldur til að auka þroska. Þegar við þögnum og snúum athyglinni að eigin venjum, mistökum og stífni — þá fyrst getum við hafið samtalið sem við öll þráum. Ekki skoðanarifrildi. Ekki endalausan leik um sekt og sakleysi. Heldur samtal í anda sannleika og vaxtar. Því hljómurinn snýst aldrei um að sanna að þú hafir rétt fyrir þér. Hann snýst um að þú sért heill og búir í heimi sem er heill. Og í sama augnabliki og þú byrjar á sjálfum þér, fer tómarúmið ég og hinir, minn hópur og þinn hópur, að lokast. Höfundur er heildrænn ráðgjafi og meistaranemi í heildrænum læknavísindum. Viltu birta grein á Vísi? Sendu okkur póst. Senda grein Mest lesið Opið bréf frá leikskólastjórnendum í Kópavogi Rakel Ýr Ísaksen Skoðun Misskilningur: Kaþólska kirkjan fordæmir ekki samkynhneigða Lilja Benatov Hjartar Skoðun Enginn misskilningur: Fordómar í sparifötum guðfræðinnar Jónas Sen Skoðun Fjórtán góð ráð gegn krabbameinum Sigurdís Haraldsdóttir,Sigríður Gunnarsdóttir Skoðun Hreðjatak á Nýjum Landspítala, framkvæmdastjórinn viðurkennir kerfisgallann og enginn stöðvar Sigurður Sigurðsson Skoðun Má kirkjan vera ósammála samfélaginu? Hilmar Kristinsson Skoðun Inga Sæland Gunnar Ármannsson Skoðun Sjúkratryggingar Íslands eyðileggja líf fatlaðs barns Thelma Sif Þórarinsdóttir Skoðun Fleiri en þrír hagfræðingar fundnir Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir Skoðun Hömlulaus valdníðsla og ofbeldi Matvælastofnunar Árni Stefán Árnason Skoðun Skoðun Skoðun Soroptimistar taka þátt í Alþjóðlegum baráttudegi kvenna – því það skiptir máli Katrín Káradóttir skrifar Skoðun Einhverfum er víst neitað um þjónustu á grundvelli greininga Grímur Atlason skrifar Skoðun Vegið að Kvenréttindafélagi Íslands og kvenréttindabarátta kölluð árás á fjölskylduna Svandís Svavarsdóttir skrifar Skoðun Snillingarnir, samfélagið og meðalmennskan Sigríður Ævarsdóttir skrifar Skoðun Skref afturábak Helgi Tómasson skrifar Skoðun Enginn misskilningur: Fordómar í sparifötum guðfræðinnar Jónas Sen skrifar Skoðun Hreðjatak á Nýjum Landspítala, framkvæmdastjórinn viðurkennir kerfisgallann og enginn stöðvar Sigurður Sigurðsson skrifar Skoðun Reykjavík í umferðarteppu – afleiðing rangrar stefnu Þórir Garðarsson skrifar Skoðun Opið bréf frá leikskólastjórnendum í Kópavogi Rakel Ýr Ísaksen skrifar Skoðun Tengsl, tími og traust: Reynslusaga úr móttökubekk í Kaupmannahöfn Jórunn Einarsdóttir skrifar Skoðun Kjósendur eru ekki fífl Elliði Vignisson skrifar Skoðun Inga Sæland Gunnar Ármannsson skrifar Skoðun Sjúkratryggingar Íslands eyðileggja líf fatlaðs barns Thelma Sif Þórarinsdóttir skrifar Skoðun Þekking er lykillinn að lausnum í loftslagsmálum Guðfinna Aðalgeirsdóttir,Hafdís Hanna Ægisdóttir,Halldór Björnsson,Sæunn Stefánsdóttir,Þorvarður Árnason skrifar Skoðun Takk! Steinar Bragi Sigurjónsson skrifar Skoðun Fjórtán góð ráð gegn krabbameinum Sigurdís Haraldsdóttir,Sigríður Gunnarsdóttir skrifar Skoðun Galíleó-heilkennið og hinn dýrkeypti efi í loftslagsumræðunni Sveinn Atli Gunnarsson skrifar Skoðun Einstakt tækifæri til að læra um fjármál Kristín Lúðvíksdóttir skrifar Skoðun Fleiri en þrír hagfræðingar fundnir Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir skrifar Skoðun Einmanaleiki er spegilmynd samfélagsgerðar okkar Rannveig Tenchi Ernudóttir skrifar Skoðun Aðgerðaáætlun um einföldun EES-regluverksins og afnám gullhúðunar Ólafur Stephensen skrifar Skoðun Opni leikskólinn og röng forgangsröðun fjármuna Magnea Gná Jóhannsdóttir skrifar Skoðun Misskilningur: Kaþólska kirkjan fordæmir ekki samkynhneigða Lilja Benatov Hjartar skrifar Skoðun Má kirkjan vera ósammála samfélaginu? Hilmar Kristinsson skrifar Skoðun Hömlulaus valdníðsla og ofbeldi Matvælastofnunar Árni Stefán Árnason skrifar Skoðun Ofbeldi er ekki í starfslýsingu félagsráðgjafa Thelma Eyfjörð Jónsdóttir skrifar Skoðun Hvað borðar þú mörg naut og kjúklinga á dag? Sigurður Árni Þórðarson skrifar Skoðun Einhverfugreining og hvað svo? Elín Anna Baldursdóttir skrifar Skoðun Iceland and USA Sitting in a Tree Sæþór Benjamín Randalsson skrifar Skoðun Umönnunarbilið og kerfislægar hindranir á íslenskum vinnumarkaði Kolbrún Halldórsdóttir,Sunna Símonardóttir skrifar Sjá meira
Þú lest viskuorð, og í eitt augnablik kviknar ljós innra með þér. Setning, hugsun, sannleikur — og þú finnur hann bergmála. Já. Þetta er fyrir mig - fyrir þetta stend ég - þetta er ég væri ég orð á blaði. En svo, tíu sekúndum síðar, er það horfið. Af hverju? Því hugurinn er þannig gerður að hann beinist samstundis að öðru. Hugurinn stöðvast ekki til að leyfa hljómnum að líða um líkaman þinn. Hann sveiflast áfram, safnar hugsunum, pælingum og áreiti. En hljómurinn - þetta Aha snérist aldrei bara um orð. Í honum er líf - fræ sem skýtur rótum í þér . - tækifæri sem þér gefst,. Og oft prófar lífið jarðveginn strax. Þú lest um umburðarlyndi — og daginn eftir pirrar einhver þig og þú hneggjar á kommentakerfinu. Þú lest um þolinmæði — blótsyrðin koma um leið og svínað er fyrir þig á Miklubrautinni - en umferðin gefur þér tækifæri til að þjálfa hana. Þú lest um sannleikann — þú lýgur síðan að sjálfum þér eða öðrum- en samtalið gefur þér færi á að segja hann. Þú lest um auðmýkt — og samt hugsar þú strax og einhver leiðréttir þig: „Hann hefur rangt fyrir sér.“ Þú lest um tengsl — og daginn eftir lætur þú eins og þér líði vel, svo enginn sjái sprungurnar. Þú lest um þakklæti — og kvartar svo yfir veðrinu, kaffinu og fólkinu á leiðinni heim. Þú lest um mikilvægi tengsla — en hefur ekki eyrð til að hlusta á barnið þitt segja sögu sína. Þú lest um kærleikann — en ert með lista af fólki sem „á hann ekki skilið“. Þú lest um sjálfsást — og talar samt við þig eins og óvin. Þú lest um vinsemd — og gnístir tönnum yfir saklausri athugasemd. Við köllum þetta eðlilegt, sláum á létta strengi, klöppum okkur á bakið og hugsum: „Það er ekkert að. Allir gera þetta.“ Einar Jónsson: Heimskan (1916) – hún situr á hauskúpunni, reist af réttlætingu og sjálfsblekkingu. Ef þú ert fastur í viðjum vanans, sérðu ekki tenginguna. Þú sèrð hana kannski en vaninn á sviðið. Bergmálið situr eftir í höfðinu og nær aldrei inn í lífið þitt. Stundum birtist vaninn í annarri mynd. Í stað þess að snúa inn á við, snýrðu út á við. Þú tekur innsýnina og beinir henni að heiminum. Þú segir skoðun þína um það sem þér líkar ekki. Þú dæmir „ranglætið“ og skort á innsýn í öðrum. Og svo, nokkrum klukkustundum síðar, gerir þú sjálfur nákvæmlega það sem þú fordæmdir. Afþví þú tekur ekki eftir því - eða þú tekur eftir því en segir við sjálfan þig: Þetta er ekki það sama, þarna er stigsmunur. Þannig birtist spegillinn: vaninn er ennþá við stjórnvölinn og sjálfsblekkingin heldur þér föstum. Dómar og yfirlýsingar eru bergmál sundraðrar visku. Og stundum klæðir dómurinn sig upp sem hugrekki eða sem prins í ímynduðu landi. Þú fordæmir einhvern — forsætisráðherra, fræðimann, forseta, glæpamann, öryrkja, athafnamann eða moldríkan mann. Þér finnst gott að standa á sviði og lýsa yfir að þú samþykkir ekki gjörðir þeirra eða afleitar hugmyndir þeirra og hvernig þeir haga sér. Þú gerir jafnvel gys að þeim vegna þess að það örvar þig — hetjulegt skot af hugrekki. En það er aðeins tálsýn. Undir sýningunni kraumar þörfin að vera heyrður og metinn. Þar sem löngunin að leiðrétta, útskýra eða standa með málstaðnum leggst yfir allt sjónarsviðið. Sannleikurinn er erfiðari: Þú sérð ranglætið í öðrum en sjaldan í sjálfum þér. Og þannig gengur þú áfram með hvíslandi tómarúm innra með þér : ég og hinir. Minn hópur og hinn hópurinn. En hljóminum var aldrei ætlað að aðskilja. Honum var ætlað að sameina. Ekki til að sanna að þú hafir rétt fyrir þér, heldur til að auka dýpt þína. Ekki til að ala á fordómum, heldur til að auka þroska. Þegar við þögnum og snúum athyglinni að eigin venjum, mistökum og stífni — þá fyrst getum við hafið samtalið sem við öll þráum. Ekki skoðanarifrildi. Ekki endalausan leik um sekt og sakleysi. Heldur samtal í anda sannleika og vaxtar. Því hljómurinn snýst aldrei um að sanna að þú hafir rétt fyrir þér. Hann snýst um að þú sért heill og búir í heimi sem er heill. Og í sama augnabliki og þú byrjar á sjálfum þér, fer tómarúmið ég og hinir, minn hópur og þinn hópur, að lokast. Höfundur er heildrænn ráðgjafi og meistaranemi í heildrænum læknavísindum.
Hreðjatak á Nýjum Landspítala, framkvæmdastjórinn viðurkennir kerfisgallann og enginn stöðvar Sigurður Sigurðsson Skoðun
Skoðun Soroptimistar taka þátt í Alþjóðlegum baráttudegi kvenna – því það skiptir máli Katrín Káradóttir skrifar
Skoðun Vegið að Kvenréttindafélagi Íslands og kvenréttindabarátta kölluð árás á fjölskylduna Svandís Svavarsdóttir skrifar
Skoðun Hreðjatak á Nýjum Landspítala, framkvæmdastjórinn viðurkennir kerfisgallann og enginn stöðvar Sigurður Sigurðsson skrifar
Skoðun Tengsl, tími og traust: Reynslusaga úr móttökubekk í Kaupmannahöfn Jórunn Einarsdóttir skrifar
Skoðun Þekking er lykillinn að lausnum í loftslagsmálum Guðfinna Aðalgeirsdóttir,Hafdís Hanna Ægisdóttir,Halldór Björnsson,Sæunn Stefánsdóttir,Þorvarður Árnason skrifar
Skoðun Aðgerðaáætlun um einföldun EES-regluverksins og afnám gullhúðunar Ólafur Stephensen skrifar
Skoðun Umönnunarbilið og kerfislægar hindranir á íslenskum vinnumarkaði Kolbrún Halldórsdóttir,Sunna Símonardóttir skrifar
Hreðjatak á Nýjum Landspítala, framkvæmdastjórinn viðurkennir kerfisgallann og enginn stöðvar Sigurður Sigurðsson Skoðun